týsdagur 25. september 2018síða 14

Mikudagur 26. september 2018 · Nr. 111 14 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Sagt verður mangan at tala er silvur, meðan tøgn er gull. Og hóast tað er umráðandi at duga at avlesa, nær frægast er at tiga, so er tað at tala saman tað virðismiklasta amboðið vit eiga, tá ið krabbamein hálar teppið undan familjum. Vit tosa við sjúkrarøktarfrøðingar frá Krabbameinsfelagum um tað, sum kann vera so ringt at tosa um, men sum undir røttu umstøðunum kann vera við til at hjálpa einari familju í kreppu Har finst eitt orð í føroyska mál­ inum, sum ikki er sinnað at flyta seg úr stað. Tvørturímóti heldur tað fast við at vísa aftur til eitt tíðarskeið í søgu okkara, har orðið var tað sama sum ein deyðadómur. Krabbamein er orðið. Og tað ger eftir øllum at døma ikki stórvegis mun, at útlitini fyri at gerast frískur av krabbameini eru munandi betur í dag. Tí viðgerðirnar og útlitini menn­ ast. Men tann gamla ræðslan hong­ ur við orðinum. Tað eru tey heilt fáu, sum kunnu siga seg frí fyri onkrum slag av ótta, gásarholdi ella kensluligum órógvi, tá ið júst hetta orðið verður tikið upp á tungu. Tað vita sjúkrarøktarfrøðingarnir, ið mynda krabbameinsfelagið. »Orðið krabbamein er so ógvu­ liga negativt tengt orð. Tað vekir tankar um deyðan beinavegin. Tað ger tað hjá øllum, bæði hjá vaksn­ um og børnum, sjúklingum, av­var­ andi og uttanfyristandandi«, siga sjúkra­røktarfrøðingarnir Jansy Gaard­lykke og Sólrun Jacob­sen, sum starv­ast í Krabba­meins­fel­ agn­um og hava drúgvar royndir á øk­in­um. Dag­liga arbeiði teirra, at geva krabba­meins­sjúkl­ingum góða sjúkra­røkt, fevnir eisini um familju og av­varð­andi. »Fyrr var tað soleiðis, at tey flestu doyðu av krabbameini. So­ leiðis er tað tíbetur ikki í dag, har nógv gerast frísk aftur. Av tí at við­ gerð­irnar eru vorðnar so nógv betri, eru munandi færri, sum doyggja av krabbameini í dag í mun til fyrr. Hóast útlitini eru betur, er tað tó framvegis soleiðis, at tess fyrri tú kem­ur til viðgerðar, tess betri eru tíni útlit fyri at ger­ast frískur«, leggja royndu sjúkra­røkt­ar­frøð­ ing­ar­nir aftrat. Men tær gomlu merkingarnar hava framvegis hug at spøkja rund­ anum hetta orðið. Hóast vit ikki hava líka góðar grundir til at ræð­ ast orðið í dag, so er tó sumt, sum stend­ur við: »Tað er framvegis ein álvarslig sjúka, sum fólk doyggja av. Eisini ung og børn. Og tað er syrgi­ligt, tá tað kemur fyri. So har er sjálv­andi ein grund til, at fólk ræðast« At taka hond um kaos Hetta er ein av mongu grundunum til, at Krabbameinsfelagið varð sett á stovn. Sjúkrarøktarfrøðingarnir hjálpa fólki, ið eru rakt av krabba­ meini. »Fyri tey allarflestu er tað ein skelkur at fáa staðfest krabbamein. Teppið verður hálað undan tær, og lívsgleðin og lívsmótið verður hótt. Alt broytist - ikki minst ger­ andisdagurin. Alt verður knappliga øðrvísi, og lívið verður merkt av ótta og óvissu. Og tá stinga nógvir spurn­ingar seg upp: Verði eg frísk? Hvat nú, um eg ikki toli kemo? Hvussu við børnunum?  Tilveran fyll­ist av ivamálum. Og tað er nógv ymiskt sum tey, ið eru rakt, ringja til sjúkrarøktarfrøðingarnir um. Ofta ringja tey, uttan at vita ítøki­ liga, hvat tey skulu spyrja um. Og soleiðis vil tað ofta vera. Tí har er so nógv at hugsa um og ivast í, og ofta eru tey mestsum yvirtikin av kollveltu støðuni. Tá er tað okkara uppgáva at spyrja og úgreina, hvørji ivamálini, trupulleikarnir og tørv­irnir eru. Tað vil siga at hjálpa við at skilja tingini eitt sindur at, og so royna at skipa kaosið, tey eru í«, siga sjúkrarøktarfrøðingarnir.  »Í møtinum við fólk, ið eru rakt av krabbameini og teirra av­varð­ andi stremba vit eisini eftir at hjálpa teimum at finna meining í mein­ingsloysinum. At vit við okk­ ara arbeiði kunnu vera tann platt­ formurin, ið fær tey at fáa styrki og mót til at seta hol á tað, sum kann vera svárt og pínufult«, leggja tær aftrat. Í tílíkum arbeiði mugu serligir fakligir førleikar til: »Útbúgvingargrundarlag okkara er sjúkrarøktarfrøðin. Og tað er ein fantastiska góð basisútbúgving at hava. Tí hon er so alfevnandi. Út­ búgv­ingin hevur jú bæði við sjúku og umsorgan at gera. Tú kanst fara so víða við henni«  Jansy Gaardlykke er dag­lig­ur leiðari og ráðgevi í Krabba­meins­ felagn­um. Aftrat sjúkra­røkt­ar­ frøði­ligu basisútbúgvingini hevur hon nomið sær eina terapeutiska eftir­út­búgv­ing. Og so hevur hon starv­ast hjá Krabba­meins­felagnum í 22 ár. Sólrun Jacobsen hevur somu basis­útbúgving, men hevur serút­ búgving innan palliatión. Tað vil siga innan tað økið, sum hevur við linn­andi røkt at gera. Eisini hon hevur drúgvar royndir á økinum, tí hon hevur starvast leingi á Lands­ sjúkra­húsinum, serliga innan krabba­meinsøkið. »Tað geri eg nógv brúk av, tá eg arbeiði her. Tað hevur nógv at siga, at tú veitst, hvussu tingini fungera, hvussu viðgerðin fer fram og hvørji árin og hjáárin eru. Tað er mær ein stór hjálp at kenna skip­ anina innanífrá. Á tann hátt fáa vit jú eisini formidlað neyðugu kon­ taktirnar«, sigur Sólrun Jacobsen.   Og tað at fáa samband í lag mill­ um sjúklingar og stovnar er ein týdningarmikil leiklutur hjá sjúkra­ røktini í felagnum. »Eitt gott dømi kann vera tá ið sjúklingar koma heim aftur frá viðgerðini í Danmark. Teir vita ofta ikki, hvar teir hoyra heima í skip­anini, og hvønn teir skulu venda sær til. Við tað at vit kenna skip­anina, kunnu vit taka okk­um av at fáa samband og sam­starv í lag við alt heilsuverkið - tað verði seg samstarvið við Lands­sjúkra­ húsið, heima­røktina, Almanna­stov­ una, Hvíldar­heimið ella Sjúklinga­ hotellið í Danmark og í Íslandi. Tað er lætt hjá okkum at fáa samband við hesi fólkini og á tann hátt hjálpa tí sjúka at koma inn í skipanina aftur«, greiða tær frá. Krabbameinsfelagið er longdi armurin hjá tí almenna Hetta er tó bara ein av mongu tæn­ ast­unum og endamálunum hjá felagnum, ið hevur eina breiða viftu av nógvum ymiskum tilboðum. »Vit veita aðrar tænastur, sum tað almenna og heilsuverkið ann­ ars ikki fær tikið sær av. Á tann hátt eru vit ein longdur armur hjá teim­ um. Tað er eitt ískoyti til allar tær tænastur, sum verða veittar sjúkl­ ingum inni í heilsuverkinum. At vit øll kunnu standa saman um tann sjúka og tey avvarandi er ómetaliga virðismikið«, siga tær. Tær gera tó samstundis vart við, at Krabba­ meins­felagið hev­ur bert sam­band við tey, ið seta seg í sam­band við felagið. Tí Krabba­meins­felagið fær ikki at vita um øll fólk, sum fáa stað­fest krabba­mein í Føroyum. »Endamálið hjá Krabbameins­ felagn­um er at hjálpa krabba­meins­ sjúkl­ingum og teirra avvarandi, at stuðla gransking, upplýsa um sjúk­ una og hvussu hon kann fyri­byrgj­ ast. Men endamálið er eisini at ávirka myndugleikarnar til at betra um økið. Tí vit fáa nógva vitan frá øllum teimum mongu, sum venda sær til felagið og frá teim­um vit hava samband við. Bæði vitan um, hvat er gott, og hvat er minni gott, og vit síggja tað sum okk­ara skyldu at brúka ta vitanina til at ávirka myndug­leikarnar til at betra um økið. Tað er tað, sum krabba­meins­ felagið hevur gjørt, síðan tað varð stovnað«, greiðar tær frá og vísa til, at mang­ir batar eru gjørdir millum ár og dag. »Áðrenn 1992 vórðu allir krabba­ meinssjúklingar til dømis sendir av landinum til Danmarkar. Og tað kanst tú ímynda tær, at tað er ikki lætt at verða sendur av landinum til eitt annað land, har tú noyðist at tosa eitt annað mál, og har tú ert burtur frá familju, kenningum, egn­ um heimi og øllum tí, sum tú kenn­ ir. Tað er jú ræðuligt at fáa staðfest eina sjúku, har lív og deyði er í spæl, og so, omaná tað, at fara av land­in­ um til eitt ókent umhvørvi«, siga tær.  Ein annar partur av sjúkrarøktini Men hvør er so munurin á arbeið­ in­um sum sjúkra­røktar­frøð­ing­ur í Krabba­meinsfelagnum og at starv­ ast sum sjúkrarøktarfrøðingur aðra­staðni? »Okkara vinkul uppá sjúkra­røkt­ ina er øðrvísi við tað at vit ikki taka okkum av kliniska ar­beið­inum, sum til dømis tað at skifta sár, vaska sjúklinginum, geva heilivág og annað. Tann part­in av tí grund­ leggj­andi sjúkra­røkt­ini gera vit Millum lív og deyða er samtala ofta virðismiklasta amboðið, vit eiga