hósdagur 27. september 2018síða 12

FRÍGGJADAGUR 28. SEPTEMBER 2018 SOSIALURIN 112 Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 12 MARTIN ZACHARIASEN NÝGGJUR REKTARI Á IT-UNIVERSITETI 51 ára gamli hoyvíkingurin Martin Zachariasen er í dag settur sum nýggjur rektari í IT-universitetinum í Keypmannahavn. – Sum KT-serfrøðingur og við drúgvum royndum innan leiðslu frá universitetsheiminum er tað eitt dreymastarv hjá mær at blíva rektari á IT-Universitetinum, sigur Martin Zachariasen millum annað við heimasíðuna hjá skúlanum. Martin hevur tjúgu ára royndir við gransking og útbúgving á universitetsstigi, og hevur verið leiðari í tíggju ár – seinast sum dekanur í Náttúruvísindadeildini á Syddansk Universitet og limur í stjórnini hjá universitetinum, skrivar heimasíðan um nýggja rektaran. Heini er Sonur Petur Zachariasen í Hoyvík. Hann tekur við nýggja starvinum á nýggjárinum. Mik­kj­als­mess­u­ dag fyllir Halgir Wint­h­er Poulsen, ad­vo­katur, 80 ár. Ikki sær út til at ár­ini tyngja stór­ vegis. Hann er kvik­gongdur og fatt­ur, og ands­ frísk­ur sum fáur Eg havi kent Halgir meir og minni, síðan eg fór niður til Keyp­mannahavnar at lesa í 1961. Tá var hann ein av teim­ um, ið høvdu fleiri ár á baki sum lesandi, og sum tók liv­andi part í kjakinum rund­an um borðið í “føroyska krók­i­num” á Kannibalinum. Vit hava altíð, tá ið høvi hev­ur verið, tosað um føroysk sam­felagsmál í orðsins breiðu merking. Eftir nøkur ár sum adv­ok­at­ full­trúi i Keypmannahavn fór hann við familjuni heimaftur at starv­ast sum advokatur. Halgir er fyrst og fremst kend­ur og viðurkendur sum ad­vo­katur. Á hesum øki hava on­n­ur meira kunnleika til av­rik hansara enn eg. Tað, ið eg fyrst og fremst havi havt við hann at gera er í virki hansara fyri føroyskar myndugleikar. Har hevur hann avrikað nógv, ið vert er at minnast við slíkt høvi. Vit komu at arbeiða saman, tá ið Atli Dam løgmaður í 1987 setti okkum í eina nevnd at verja føroysku áhugamálini í málinum um yvirtøku av und­ir­grund­ini. Løgtingið hevði síðan 1975 roynt at fáa í lag samráðingar við rík­is­ myndugleikarnar um yv­ir­ tøku, men hesum vildu teir ikki vita av. Sum so mangan varð politikkurin fjaldur undir løg­frøð­iligum páhaldum um at hetta skuldi vera ósambæriligt við grund­lóg og “rættarligar grund­reglur”. Í 1985 hevði Halgir, sam­an við tveimum øðrum løg­frøð­ i­ngum, Magnusi Petersen og Jall­grími Hilduberg, skrivað “gula álitið”, har teir á ein greið­ an og logiskan hátt vístu hes­ um uppáhaldum aftur. Halg­ir mundi eiga stóran part í hes­ um áliti. Okkara uppgáva skuldi vera at byggja víðari á hesa próv­ førslu, og eisini taka al­tjóð­ar­ ættarlig atlit, og har­um­framt kanna loysnir í øðrum lond­um, har stríð hevði verið um ræði á undirgrundini. Vit fóru til verka, lósu bøk­ur, ráðførdu okkum við ser­frøð­ingar og gjørdu kann­ ing­arferðir, m. a. til Keyp­mann­ a­havnar, har fakliga net­verk­ið hjá Halgiri kom okk­um væl við, tá ið hann setti okkum í samband við kenda danska løgfrøðingin Per Magid, við drúgvum al­tjóða royndum og lektari í al­tjóð­a­rætti við univeristetið í Keyp­mann­a­ havn. Eisini fóru vit til Genf, til Nýfundnalands og til seminar í Qaqortoq. Í øllum hesum var Halgir sera íðin. Hans­ara intellektuella forvitni og hugur og evni at koma við nýggj­um og annarleiðis sjón­ar­miðum og vinklum, ger tað sera hugaligt at arbeiða saman við honum. Burtur úr hesum komu í 1988 trý álit, eitt blátt, eitt reytt og eitt hvítt, um á­vik­a­ vist ríkisrættarlig og al­tjóð­ ar­ættarlig sjónarmið, og eitt yvirlit yvir pragmatiskar loysn­ir, ið kundu hugsast at loyst knútin og slóðað fyri yv­ ir­tøkuni. Við hesum førningi kundi løg­mað­ur enn einaferð fara í holt við myndugleikarnar í Keyp­mann­a­havn. Hurðin varð nú lat­in á glopp, og ein føroysk- donsk embætismannanevnd varð sett at finna uppskot til loysn­ir. Vit komu báðir í hesa nevnd, og arbeiddu væl sam­an, og nevndin legði mangt á­hug­a­ vert fram, til hon mátti ásanna, at nú slapst ikki long­ur uttan at politiska vald­ið gav henni nýggjar heim­ild­ir. Nýggja politiska um­farið endaði við tí kenda úrs­lit­i­num, at Schlüter á fundi 11. sep­tem­ber 1992 legði kongin og gav eftir fyri føroyska krav­i­num um yvirtøku av máls­ øk­i­num, uttan treytir av týdn­ ingi. Halgir var sjálvur við til fundin, har hetta hendi. Vit vóru báðir hjástaddir, tá ið form­liga avtalan varð und­ir­rit­ að í Tinganesi beint fyri jól 1992. Henda djarva av­gerð­in hjá danska fo­r­sæt­is­mál­a­ráð­harr­a­ num kom honum í politiskan and­róður í tveimum umførum. And­støð­an á fólkatingi vildi ikki vita av yvirtøkuni og mátti kyrr­ast. Nógv ár seinri, tá ið gamli partamaður hans­ara Hans Engell ráddi fyri borg­um á Ekstrablaðnum, legði blaðið Schlutter und­ir grundlógarbrot og nær­um landasvik, tí at hann hevði “givið” føroyingum und­ ir­grund­ina. Fólkatingið tók mál­ið upp og fekk innlit í alla mál­s­gongd­ina í donsku mið­fyr­ i­sitingini. Tá kom undan kavi, at í fyrstu atløgu hevði danska embætisverkið ikki sæð nakr­ ar løgfrøðiligar forðingar fyri yvirtøku, men tá ið pol­it­ikk­ ararnir ikki vildu, bí­løgdu og fingu teir nakr­ar hóskandi løgfrøðiligar grund­gev­ingar. Hetta høvdu hvørki før­oy­ingar ella tey í Danmark, sum undr­ aðust á, at yvirtøkan knap­liga var lóglig, fingið nak­að at vita um fyrrenn tá. Enn vóru ikki allar súðir syft­ar. Orsakað av óvissunum um yvirtøku ella ikki, vóru ong­ar fyrireikingar gjørdar til at handfara málsøkið. Halgir var tá, saman við nøkrum jarð­frøð­ingum, við til at heita á løg­mann um at seta eina olju­ráð­leggingarnevnd at orða poli­tikk og leiðreglur fyri eini møg­u­ligari oljuvinnu. Eisini har komu vit at arbeiða væl saman og lá hansara partur av­ gjørt ikki eftir, tá ið vit longu á jóan­søku 1994 kundu leggja fram álit og uppskot til lóg um loyvi til forkanningar. Soleiðis hildu vit fram, tá ið nýggj oljuráðleggingarnvend varð sett at orða politikk og lóg­ gávu fyri oljuleiting og -fram­ leiðslu. Hon legði fram álit við lógaruppskoti í 1997, og varð lógin samtykt stutt eftir. Tá var eitt annað álv­ars­mál, tætt knýtt at und­ir­grund­ar­ málinum, far­ið í gongd, nevnliga sam­ráð­ing­ar­nar við Bretland um und­ir­grund­ar­markið. Eisini har vóru vit báð­ir við, og tá ið lands­stýrið eftir áheitan frá ríkis­myndugleikunum, í kjal­ar­ vørrinum av yvirtøkuni, á vári 1993 tók við leiðsluni av sam­ ráðingunum, varð eg sjálvur til­nevnd­ur formaður. Tá var gott sum ikki-løgfrøðingur, ið skuldi dystast við hin sera lóg­ køna David Anderson, at hava lógkønar menn sum Dánj­ al Nolsøe og Halgir, og seinri eisini Herálv Joensen, ið ný­liga var heimkomin úr Bris­tol, har hann hevði lisið al­tjóð­arætt, at ráðføra seg við, fyri ikki at tala um Per Magid, ið eis­ini kundi fáa samband við ken­d­ ar serfrøðingar í øðrum lond­ um. Samráðingarnar end­aðu úrslitaleysar, men eftir stjórn­ ar­skifti, bæði í Bretlandi og Før­oy­um, varð umsíðir í 1999 møgu­ligt at fáa eitt úrslit. Sátt­ máli skuldi orðast, og var Halg­ ir eisini við í tí. Stutt eftir varð farið undir at bjóða út til olju­ leit­ing á landgrunninum, og var Halgir eisini við í tí ar­beið­i­num. Í 1999 hevði landsstýrið eis­ ini boð eftir okkum til eina aðra upp­gávu. Landsstýrið ætlaði at fáa í lag grundleggjandi broyt­ ingar í viðurskiftunum mill­um Føroyar og Danmark. Lands­ stýrið vildi hava eina “hví­tbók” at lýsa ymsar síður av hes­um fløkta máli. Vit fingu, saman við øðrum, serliga løg­frøð­ing­ um, til uppgávu at lýsa tær al­tjóð­arættarligu síðurnar av mál­i­num. Har lá parturin hjá Halg­iri heldur ikki eftir. Bur­ tur úr kom eitt sakligt, av­vi­gað og upplýsandi kapitul um hesi torgreiddu mál. Vit eru komnir at kennast rætt­iliga væl. Tað er altíð hugn­ aligt og stimbrandi at hitta Halg­ir á máli, ikki minst uppi hjá teim­um á Hvítanesvegi, har hann og Ása vísa góðan før­oysk­an blíðskap. Stundum eru onk­ur av børnum hans­ ara har og taka lívliga part í orð­a­skiftinum; trý av teim­um hava lisið løgfrøði, og báð­ir synirnir virka sum ad­vo­k­at­ ar. Halgir fylgir sera væl við í samfelagsgongdini og ands­ men­n­ing­ini bæði burturi og heima og ger sær sínar egnu per­s­ónligu niðurstøður um al­ skyns mál, og hevur altíð væl um­hugsaðar grundgevingar. Pol­i­ti­kkur hevur ikki freist­ að hann, hóast bæði abbin og páp­in vóru aktivir sjálvs­týr­is­ pol­i­t­ikarar, og onnur dóttirin nú er á tingi. Politiskt er hann ó­møg­u­ligur at seta í bás. Tað skuldi ikki undrað meg, um tey høgravendu halda hann vera vinstravendan – og øvugt. Helst er hann sosi­al­lib­e­r­al­ u­r av onkrum slag, ið hvussu er liberalur, tí rættindi ein­ stakl­ingsins mótvegis makt­ havarunum hava altíð lig­ið hon­ um á hjarta, og hann hev­ur lítið álit á politikarum yv­ir­høvur, so neyvan er nak­ar politiskur flokkur, ið finn­ur náði fyri hansara atfinningarsama eyga. Onkur held­ur hann helst vera eitt tvør­ball ella eitt gamalt grenj, tí hann setur ein heiður í ikki at geva eftir fyri tí til eina og hvørja tíð valdandi tíð­ar­ and­a­num. Hetta kemur eisini un­d­an kavi, tá ið hann - alt ov sjáld­an - tekur lut í almenna orða­skif­t­inum. At enda fari eg at ynskja Halg­iri hjartaliga tillukku við teim­um áttati, við vón um at hann kann halda fram við at ríka okkara tilveru við sín­um eygleiðingum og við­merk­ing­ um nógv ár afturat. Árni Olafsson Kendur løgfrøðingur fyllir áttati Politiskt er hann ó­møg­u­ligur at seta í bás. Tað skuldi ikki undrað meg, um tey høgravendu halda hann vera vinstravendan – og øvugt, skrivar Árni Olafsson Tíðindaskrivið frá forsætismálaráðnum, tá undirgrundin varð yvirtikin í 1993