hósdagur 29. november 2018síða 19

FRÍGGJADAGUR 30. NOVEMBER 2018 SOSIALURIN 139 19 typisk er af vidtrækkende udenrigs- og indenrigspolitisk karakter, og dels det formelle hensyn at undgå konflikt mellem regeringens og lovgivningsmagtens kompetence, idet dispositioner som de nævnte ofte vil nødvendiggøre ny lovgivning.” Ásetingin hevur sostatt onki við einsíðuga loysing at gera. Kortini er henda tulk­ing­ in av greinini førd yvir til § 19, og ríkismyndugleikarnir hava ferð eftir ferð víst á, at Før­ oyar einans kunnu loysa við virð­ing fyri mannagongdini í grundlógini § 19. Hetta varð millum mangar ferðir ført fram í álitum frá Løgmálaráðnum 2. juni 2010 og 9. august 2017 um mannagongd at loysa í uppskotum til føroyska stjórnarskipan. Hví halda ríkismyndug­ leikar­nir so uppá eina tulking av § 19, sum er skeiv? Tað er ikki lætt at siga. Helst hevur tað at gera við, at eitt statsvald í týðandi málum ikki kann standa politiskt nakið, men má rætt­vís­gera seg við retorikki um tað neyðuga heldur enn ta treytaða (politiska). Tískil fellur statsmannatala ofta í eitt við stjórnarrættarliga argu­ men­ta­tión. Heldur ikki eru aðrar ásetingar í donsku grundlógini, sum forða Føroyum í at loysa ein­síðugt. Danir sjálvir eru samd­ir um, at ásetingin um fólka­tings­umboðan og aðrar áseting­ar, ið nevna Føroyar, ikki binda Føroyar at ríkinum, men hava støðu sum faktiskar for­treytir (tvs. at loysa Føroyar, so gerast ásetingarnar tómar, men ásetingarnar forða ikki hes­um). Eisini skeyt ein minni­luti í nevndini, sum á grund­lógar­ gevandi ríkis­fundi­num í 1848- 49 fyrireikaði grundlógina, upp orðing um, at ríkið skuldi vera heild, ið ikki kundi deilast. Upp­ skotið bleiv vrakað. Møguliga ber til eftir breið­ ari endamálstulking av eini grund­lóg, sum onki sigur um tað, at koma til, at hon kortini kann ikki góðtaka einsíðuga loysing. Serliga kann hetta vera so, um grundlógin er eitt slag av fólkaræðisligum sátt­ mála, ið allir landslutir hava sam­tykt at vera bundnir av. Tá kann verða ført fram, at út­melding og upploysn av slík­um sáttmála (grundlóg) eig­ur at vera samsvarandi sátt­málanum sjálvum og ikki í stríði við hann. Kortini ber slík tulk­ing av ríkisgrundlógini ikki væl til. Í formælinum til upp­runa­ ligu grundlógina frá 5. juni 1849 framgongur, at lóg­in er givin av kongi sum ein sáttmáli millum kong og fólk (og fólksins um­boð á grund­lógar­gevandi ríkis­fundi­ num). Føroya fólk hevði kortini ongan lut í hes­um sáttmála, tí før­oy­ing­ar valdu ikki umboð til grundlógargevandi ríkisfundin, men fingu kongsvalt umboð. Tá lógin um føroysku ríkis­ dagsumboðanina síðan var fyri á Ríkisdegnum í 1850, høvdu føroyingar als onki umboð. Grundlógin hevur kortini gildi fyri Føroyar, tí hon er lýst her í 1849-50, og hon hevur virk­ að líka síðani. Kortini slepst ikki uttan um, at grundlógin hevur sera veikan fólkaræðisligan legi­ti­ mi­tet í Føroyum. Ein kundi ímyndað sær, at grund­lógin upprunaliga varð sett í gildi á ein fólkaræðisliga iva­saman hátt, men at før­oy­ ingar síðani tóku hana til sín. Tað sær kortini ikki út til at hava hent í serliga stóran mun. Tá ríkisgrundlógin skuldi broytast í 1920, og fólkaatkvøða fyrstu ferð var kravdur partur av mannagongdini, atkvøddi stór­ur partur av møttu før­ oysku veljarunum fyri broyt­ ing­ini, men einans 24.9% av veljaru­num møttu móti 49.6% av veljarunum í ríkinum annars. Seinni skuldi ganga mun­andi verri. Til fólkaatkvøðu um grund­ lógarbroytingina í 1939, sum fall vegna tað, at minni enn kravdu 45% av samlaðu veljarunum at­kvøddu fyri, møttu 48,9% av veljarunum í ríkinum sum heild, men einans 10.7% av veljaru­num í Føroyum. Í 1953, tá grundlógin bleiv broytt seinast, møttu 59.1% av veljarunum í ríkinum sum heild, men í Føroyum møttu ein­ans 8.7%. Hóast stórur meiriluti av møttu veljarunum atkvøddu fyri til nevndu fólkaatkvøður, so broytir tað ikki, at lága upp­møtingin er prógv um, at ríkisgrundlógin hevur ein fólka­ræðisligan trupulleika í Føroyum. Kravið í § 88 í ríkis­ grundlógini um, at 40% av samlaðu veljarunum skulu vera fyri, áðrenn broyting er góð­kend, hevur til endamáls at tryggja demokratiska legiti­ mi­tetin. Sjálvsagt kunnu slíkar reglur diskuterast, og mong halda danska kravið vera ov strangt. Kravið speglar kortini so ella so eina almenna fatan av, at uppmøting er týðandi fyri fólkaræðisligan legitimitet (saman­ber við vanliga kritikkin, at 67,5% var ov lág uppmøting 14. september 1946). Tá uppmøtingin er undir 10 %, kann ongin ivast í, at veljarin í veruleikanum hevur sagt: “Henda dagsskráin rakar ikki meg!” Tað tykist kortini so, at før­ oyingar í nógv størri mun hava tikið undir við sokallaða ríkisfelagsskapinum enn við grundlógini sjálvari. Føroyingar hava valt til Ríkisdagin og seinni Fólkatingið og hava tískil óbeinleiðis góðtikið grund­lógina við at góðtaka tær skipanir, sum grundlógin hevur innført. Kortini er hetta ein óbein­leið­ is og meira mini­mal­ur legitimi­ tetur, sum grund­lógin hevur í Føroyum saman­borið við Dan­ mark, har veljararnir valdu um­boð á grundlógargevandi ríkis­fundin í 1848-49 og í stór­ um tali hava møtt til fólka­at­ kvøður í sambandi við seinni grund­lógarbroytingar. Samanumtikið tykist ikki hanga væl saman at halda uppá, at grundlógin er ein forðing fyri, at Føroyar einsíðugt melda seg úr grundlógarumráðnum, tá Føroyingar ikki upprunaliga sam­tyktu at koma undir grund­lógar­um­ráðið, og tá før­ oy­ingar eftirfylgjandi hava givið grundlógini so minimala undir­tøku sum seinast einans at møta við 8,7 % av veljarunum til fólkaatkvøðu. Saman við sjónarmiðunum um § 19, má hetta hava við sær, at grundlógin er rættiliga óvið­komandi fyri, hvussu før­ oy­ingar velja at orða manna­ gongdina fyri at fara úr ríkinum, um slík áseting aftur skuldi blivið framsett í upp­ skoti til stjórnarskipan ella líkn­andi skjal. Bárður Larsen Adjunktur í løgfrøði, Fróðskaparsetur Føroya Kristian Joensen Námslektari í løgfrøði, Fróðskaparsetur Føroya