týsdagur 18. desember 2018síða 22

Mikudagur 19. desember 2018 · Nr. 147 22 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 TÍÐARGREIN ...FRAMHALD Royndir at hyggja at Misskil meg ikki. Sjálvandi skal eitt tilboð sum hetta við­ ger­ast væl og virðiliga – ella ”prin­sip­i­elt og etiskt”, um mann vil. Tað krevur, at øll fakta verða løgd á borðið og at øll, sum varða av økinum, verða hoyrd. Men í hesum føri er við­ gerð­ar­hátturin tó rættiliga upp­lagdur: Vit kunnu jú hyggja at teimum fimm støð­ u­num í Danmark, har Novo Grunnurin hevur gjørt líkn­ andi íløgur, og tilgongdin er kom­in heilt langt. Fyrsta avtalan bleiv gjørd í 2015, með­an seinasta avtalan – tann viðvíkjandi deplinum í Grøn­landi – stutt síðani er gjørd. Hvørjar grundgevingar hava verið har? Hvør hevur kri­tikk­ur­in verið? Hvørjar hava roynd­ir­nar verið? Hvussu eru økini skipað? Hvørjar eru treytirnar? Eg havi hugt á netinum. Har finst nógv og ná­grein­ i­ligt tilfar. Nógv kjak – og eisini kritiskar rødd­ir. Men bara allar ytsti vinstra­vong­ ur­in hevur verið bein­leið­ is ímóti – í nøkrum før­um. Øll onnur hava sagt ja takk – samstundis sum treyt­in hevur verið, at fulli ræð­is­ rætt­ur­in verður liggjandi hjá mynd­ug­leik­u­num. Ver­ u­leik­in er jú, at verður slíkt ikki gjørt í almennum-priv­ at­um sam­starvi, verður tað ikki gjørt yv­ir­høvur. Tí tað er so ov­ur­honds dýrt. Á heims­støði verður bara ein min­i­malur partur av allari gransk­ing einans fíggjaður av tí al­menna. Allir fimm við­gerð­ar­depl­ ar­nir í Danmark eru skip­ að­ir undir fullum ræði hjá almennu heilsu­mynd­ug­leik­ u­num. Ongin treyt fylgir við um at brúka ávísan heilivág ella við­gerð­ar­slag. Hyggur ein til Danmarkar sæst eis­ini, at tað, Novo Grunn­urin hevur gjørt, bæði er at byggja diebetes-sentur, og at skapa fortreytir fyri heilsu­gransk­ing. Í Grønlandi skal heilsugransking eisini skip­ast á sjálvum deplinum. Men Sirið Stenberg hev­ur sagt við útvarpið, at gransk­ ing als ikki var partur av tí sam­starvi, sum varð umrøtt. Tað tyk­ist løgið, tí so hevði íløg­an í diabetes-miðstøðina Før­oy­um verið øðrvísi enn hin­a­r seks. Men sjálvandi – sambært Sir­ið hevur Novo heldur ikki sett fram tilboð um nakra før­oy­ska diabetes-miðstøð yv­ir­høvur... Nevndarlimurin Millum tað, Sirið Stenberg hev­ur ført fram, er, at Novo Grunn­ur­in krevur at hava ein av fleiri nevndarlimum í di­a­bet­es-sentrinum í Før­ oy­um. Eg havi eisini kannað hetta. Í Danmark hevur Novo-Grunnurin ein av 6-7 nevnd­ar­limum í teimum fimm sentr­u­num. Og enda­ mál­ið er ikki at taka nakran av ræði. (Skilji heldur ikki hvussu mann skuldi kunnað gjørt tað við einum limi...). Endamálið er fyri tað fyrsta at grunnurin skal kunn­að fylgja við í og harvið kunna menna virksemið á depl­u­num. Hesi fólk hava jú stór­an serkunnleika. Fyri tað annað er enda­ mál­ið, at grunnurin skal hava med­á­byrgd av menningini av dep­l­unum. Hetta skal m.a. økja møguleikan fyri nýggj­ ari fígging frá grunninum eft­ir tey fyrstu 10 árini. Hevði Sirið Stenberg sett seg inn í hetta, áðrenn hon gjørdi hendan eina nevn­d­ar­ lim­in til eina so stóra hóttan, hevði málið ikki blivið so grugg­að, sum tað nú er. Tað hevði tikið henni minni enn ein tíma... Men er tað púra avgerandi, at Novo Grunnurin ongan nevndarlim fær í tann dep­il­ in í Føroyum, sum grunnurin sjálv­ur skal fíggja, so er at siga tað við grunnin. Tað er ein løgin máti at samstarva upp­á – men kanska tað eisini ber til. Meira enn diabetes Eg umboði sum fólka­tings­ mað­ur ikki nakran før­oysk­ an mynd­ug­leika,­ og eg havi einki man­dat til at taka nakra sum helst avgerð í hes­um. Men eg veit eitt sindur um tað, tí eg havi í mong ár - í sam­ráð við myndugleikar og fak­per­sónar - roynt at lynnað und­ir soleiðis, at tað er blivið læt­t­ari at draga fígging til Før­oya, sum kann menna før­oyska heilsugransking og –við­ gerð. Umframt, sjálvandi, at styrkja okkara búskap. Eg havi í trimum førum fing­ið pengar til FarGen á donsku fíggjarlógini - eina­ ferð átta, einaferð tvær og eina­ferð tríggjar milliónir. Hetta munar lítið. Endamálið hev­ur bara verið at flyta hesa verk­ætl­an so langt fram, at tað gerst attraktivt fyri priv­at­ar íleggjarar, sum kunnu koma við "veruligum" peng­um. Sovorðin gransking er nevn­i­liga so dýr, at antin sam­starva vit við onnur um tað - ella granska vit ikki. Sum er dúva vit bara uppá ta gransk­ing, sum onnur koma við. Tað gera vit, hóast vit hava fyrsta­floks granskarar og hó­ast Føroyar eru væl egn­að­ar til slíka gransking, tí okk­ara ílegusuppa er ó­ van­liga konsentrerað. Her hava livað fá og isolerað fólk í nógv­ar øldir – og vit hava sera góð­ar ættarbandsskráir. Vit hava eisini eina fram­ komna lóggávu. Og fólk í Før­ oyum eru positiv viðvíkjandi slík­ari gransking. Men tað hevur fram­veg­is ikki eydnast at fáa muna­góð­ ar priv­atar, útlendskar íløgur til Far­Gen, so eg játtaði, tá ein lækni í vár spurdi meg, um eg kundi hjálpa til við roynd­u­ num at draga íløgur til før­ oyska heilsugransking. Nøkur fólk samlaðust so, og tey samdust um eina ætl­ an, har FarGen bleiv kom­bi­ ner­að við heilsukanningum – kall­að ”FarGen-Health”. Men at søkja grunnar tek­ ur nógva tíð, og hana hevði eing­in. Tí samdust vit um at seta ein ráðgeva, sum hevði góð sambond í tí rætta um­ hvørv­i­num. Eg kundi brúka av míni játtan á Fólkatingi til hetta endamál, tí talan var um upp­fylging av trimum fólka­tings­sam­tyktum um at stuðla FarGen. Síðani bleiv bankað á ym­ isk­ar hurðar – men tann hjá Novo Nordisk grunninum vísti seg longu at standa op­ in! Á fundi við grunnin 28. sep­tem­ber upplýsti Jannik Hil­sted, leiðari, at grunnurin hevði sett fram tilboð um at byggja eitt diabetes-sentur í Før­oy­um, men ótolnaðist eft­ir svari. Honum bleiv so lov­að, at Landsstýrið skuldi fáa boðini. Men Novo Grunnurin var ikki bara áhugaður í hes­um. Tá greitt varð frá um Far­ Gen og hugskotinum um at komb­i­ne­r­að hetta við eina stóra heilsu­kann­ing, var á­hug­in stórur. Ráðgevin skrivaði so­ leið­is í notatinum frá fund­ i­num: ”Á fundinum bleiv sýnd­ur stórur áhugi í Far­ Gen Health, og í at stuðla und­ir­støð­u­kerv­i­num undir heilsu­gransk­ing í Føroyum. Nevnd­ar blivu stórar upp­ hædd­ir sum 50-60 mió. kr. har Jan­n­ik segði hetta ikki vera av­skrekkj­andi stuð­uls­ upp­hædd­ir um ambitiónin var at røkka gransk­ing­ar­úrs­ l­i­t­um á altjóða støði.” Notatið endaði við hesum orð­um: ”Føroya Landsstýrið stend­ur nú við einum heilt ein­a­stand­andi møguleika at fáa játt­aðan stóran stuðul úr hes­um stóra grunni komandi 10 árini til: - Nýggjan væl út­gjørd­an ambu­la­tori­u­bygn­ing til di­a­ b­et­es og aðrar med­i­sinsk­ar sjúk­ur. - Dagførdan frystara við ro­botti til Ílegusavnið / Far­ Gen. - Eina nýskapandi og al­ tjóða eina­stand­andi fólka­ heil­s­u­kanning, sum saman við FarGen dátu­grunn­i­num ­veru­liga kann stuðla undir eitt heilsu­gransk­ing­ar­um­ hvørvi í Føroyum.” Nýtt tilboð – nýggj tøgn 17. oktober var eg á fundi við Sir­ið Stenberg, har eg greiddi frá mínum virksemi, og teim­ um møguleikum, sum eg helt vera. Eg heilsaði henni eisini frá Novo-Grunninum og segði, at grunnurin hevði vón­að at kunna fara í gongd í Før­oy­um í heyst, men fram­ vegis bíðaði eftir svari úr Heils­u­mál­a­rá­ðnum. Eisini handaði eg henni not­at­ið frá ráðgevanum, har tað greitt stendur, at grunn­ urin er áhugaður í at gera stórar íløgur í heilsu­gransk­ ing í Føroyum. Løgmaður var eisini við á fundinum. Landsstýriskvinnan lov­ aði at kalla viðkomandi fólk inn at tosa um hetta. Eg hevði vónað, at hon fór at taka sakina í egnar hend­ ur, seta málið á skrá í Før­oy­ um, og taka upp samband við grunn­in fyri at samráðast um møg­u­leikar og treytir. Men einki hendi. Tað einasta lands­stýr­is­ kvinn­an gjørdi, var, at hon 23. nov­em­ber sendi sítt famøsa bræv til Novo Grunnin. Kann bjargast Beint nú standa vit í eini støðu, har almennu føroysku boð­ini eru, at vit ikki arbeiða við hesum. Hinar seks mið­ støð­ir­nar eru í gongd. Vit standa eftir. Gransking, fíggj­ að av grunninum, er í gongd. Vit standa eftir. Í almenna rúminum fýkur eis­ini við illgitingum um Novo Grunnin – settar fram á hægsta stað. Tað gagnar neyv­an møguleikanum fyri at fáa málið aftur á beint. At illgita og tosa ósatt um onkr­ an, ger tað ikki lættari at sam­starva við viðkomandi seinni. Men sjálvandi eiga vit at royna. Eitt nýtt bræv má straks fara til Novo-grunnin, har sagt verður, at vit IKKI hava lagt lok á málið, men taka tað upp til viðgerar í januar. Síðani skulu vit hava eitt orða­skifti um hetta, sum ser­liga byggir á tær royndir, gjørd­ar eru aðrastaðni. Tær vísa betur enn nakað, um hetta er tað rætta fyri okk­ um ella ikki, og um hald er í øll­um illgitingunum. Sir­ið Stenberg hevur bakk­að eitt sindur síðani 23. november. Nú má hon venda við – og seta fulla ferð á mot­ or­in. Vil hon ikki tað, má leiðsl­an í Landsstýrinum – ella Løgtingið – taka sak­ina í egnar hendur og gera tað, sum skal til. Tí hetta mál­ið er størri enn, at heilsu­mál­ a­ráð­harr­in kann súlta tað. Tað snýr seg um okkara bú­ skap, okkara gransking – og fleiri 1000 føroyskar dia­bet­ es­¨sjúklingar. Tað er ein vanlukka, um hes­in møguleikin gleppur okk­um av hondum uttan, at vit yv­ir­høvur hava viðgjørt hann við støði í fakta.