hósdagur 31. januar 2019síða 9

FRÍGGJADAGUR 1. FEBRUAR 2019 SOSIALURIN 13 9 felagnum hevur møguleikan at velja, hevur verið drúgv og lang­ drig­in. Tað sæst serliga væl, tá hugt verður eftir júst hvør hevði at­kvøðurætt, tá løgtingið bleiv end­urreist í 19. øld. Tá løgtingsval fyrstu ferð bleiv hildið í samband við end­ ur­reista løgtingið í 1852, var val­ rættaraldurin 30 ár. Tað var ikki óvanligt í Evropa um tað mundi, at aldursmarkið var so høgt og brúktu føroyingar sama ald­urs­ mark sum danir. Men meðan aldurin í dag er ein av teimum síðstu forðingunum fyri at atkvøða, so vóru munandi strang­ari reglur galdandi tá. Kvinn­ur, húskallar og tænastufólk hjá bóndum høvdu ongan at­ kvøðu­rætt, meðan ymiskar treytir vóru til menn. Harímillum var, at teir høvdu fastan bústað í tí prestagjaldi, har valið varð hildið, at ávísur skatt­ur varð goldin til ríkið ella komm­unu og at viðkomandi hevði sjálvstøðugt húsarhald. Og um so var, at maður hevði tikið móti fátækrahjálp, ið ikki var aftur­ gold­in og eftirgivin, var hann eis­ ini óskikkaður at velja. Valaldurin lækkaði Teir løgtingslimir, ið blivu valdir í 1852 gjørdu skjótt av at broyta tí skipan, ið teir sjálvir vórðu valdir eftir, tí longu tvey ár seinni varð lógin um valrætt broytt á fyrsta sinni. Talan var um eina broyting, ið bæði herdi og linkaði um krøvini. Nýggja løgtingið ynskti at broyta lógina, so at val­rætt­ur­ in bleiv knýttur saman við ogn­ ar­viðurskiftum. Sostatt bleiv lagt aftrat krøvunum fyri valrætti, at ein maður, ið ynskti at velja á løg­ tings­vali, skuldi eiga jørð ella hava brúks­rætt til jørð, svarandi til 3 gyllin. Maður hevði eisini valrætt, um hann átti ogn av bygningum, sum høvdu eitt virði svarandi til minst 150 ríkisdálar. Meðan treytirnar til valrætt sostatt blivu herdar í samband við ogn­arviðurskifti, so linkaði løg­ tingið um treytirnar við at lækka sjálv­an valaldurin úr 30 árum til 25 ár. Meðan man áðrenn hevði fylt danska leistinum við einum val­aldri á 30 ár, vóru føroyingar nú 63 ár fyrr enn danir at lækka hann til 25 ár. Kvinnurnar sleppa framat Næstu hálvu øldina fekk vallógin frið frá løgtingsmonnum, tó at man í 1906 gjørdi eina broyting, ið gjørdi at ræðis- ella ognarrættur ikki longur var ein treyt fyri val­ rætti. Stóra broytingin bleiv tó sam­ tykt í Ríkisdegnum 28. apríl 1916, tá ein nýggj lóg bleiv sam­tykt, sum munandi víðkaði um før­oysku velj­arafjøldina. Nýggja lóg­in javn­stillaði nevniliga kvinnur við menn, samstundis sum treytin um sjálvstøðugt húsarhald bleiv strikað. Í einum blivu kvinnur, hús­ kall­ar og tænastufólk javnsett við restina av samfelagnum og merkti tað, at føroyska veljara­ fjøld­in tvífaldaðist. Eingin broyting bleiv gjørd í val­aldrinum í 1916, men undir 2. veraldarbardaga vóru aftur røddir, ið ynsktu at broyta vallógina og var tað tá aldurin, ið stóð fyri tørn. So í 1944 samtykti Føroya løgting at lækka valaldurin úr 25 til 21 ár. Longu 16 ár seinni, í 1970, vóru broytingar aftur gjørdar í val­lóg­ ini, tá løgtingið samtykti at lækka valaldurin við einum ári til 20 ár. Síðan gingið tað 18 ár áðrenn løgtingið enn einaferð fór undir at viðgera valaldurin, men í 1984 sam­tykti Føroya løgting at lækka val­aldurin til 18 ár, ið hann hevur verið síðan. Ein roynd í 2007 35 ár eru liðin síðan at val­rættar­ ald­urin seinast varð broyttur, men tað er ikki tí, at eingin roynd er gjørd. Í 2007 løgdu Tórbjørn Jacob­sen og Páll á Reynatúgvu, ting­menn fyri Tjóðveldi, og Jenis av Rana og Bill Justinussen, ting­ menn fyri Miðflokkin, fram upp­ skot um at lækka valaldurin. Tað gjørdist tó skjótt greitt, at lítil og eingin undirtøka var fyri uppskotinum. Fimm av sjey nevnd­arlimum í rættarnevndini vísti uppskotinum frá sær og tá atkvøð­ast skuldi um uppskotið í tings­al­inum løgdust einans Høgni Hoydal og Karsten Hansen aftrat uppskots­stillarunum og atkvøddu fyri uppskotinum, meðan 20 tinglimir vrakaðu uppskotinum. Hóast uppskotið fall, verð­ur evnið javnan sett á breddan. Har­ í­millum í samband við ung­dóms­ tingið, har skúla­ung­dóm­ar seta hvørjum stevnu í løgtinginum annað hvørt ár at viðgera mál, ið hava týdning fyri ung. Seinasta ítøkiliga uppskot um at lækka valaldurin kom frá Tjóð­veldi. Á flokstingi hjá flokk­ in­um í 2017 varð samtykt at taka und­ir við einum uppskoti frá Unga Tjóðveldi um at valaldurin til ætlaðu fólkaatkvøðuna um stjórn­arskipanina skuldi vera 16 ár. Tá segði Høgni Hoydal, for­ mað­ur floksins, við in.fo, at hetta var ein spurningur, ið hann fór at reisa við samgonguna. Tað bleiv tó aldrin reiðiliga aktuelt, tí skjótt gjørdist greitt, at fólkaatkvøðan bleiv avlýst og sostatt bleiv ikki meira gjørt við málið. KELDA: LØGTINGTIÐ 150 – HANS ANDRIAS SØLVARÁ 16 ára valaldur úti í heimi Fleiri staðni kring heimin er valaldurin lækkaður so, at 16 og 17 ára gomul sleppa á val. Her eru nøkur av londunum HALLUR AV RANA HALLUR@SOSIALURIN.FO Eysturríki: Miðevropeiska landið verður mett at vera undangonguland viðvíkjandi valaldur til 16 ára gomul. Tað eru nú 12 ár síðan, at 16 og 17 ára gomul fyrstu ferð sluppu at atkvøða til eitt val í Eysturríki og er tað fyrsta land í Evropa, ið hevur lækkað valaldurin. Malta: Síðan 2013 hava 16 og 17 ára gomul havt valrætt til lokaval. 5. mars í fjør samtykti eitt einmælt tjóðarting at lækka valaldurin til 16 ár. Malta er næsta landið í Evropa, ið hevur lækkað valaldurin til øll val. Skotland: Í grannalandinum fyri sunnan hevur valaldurin til skotska parlamentið verið 16 ár síðan 2015. Fyrstu ferð 16 og 17 ára gomul sluppu á val var tó til fólkaatkvøðuna um loysing í 2014. Brasil: Tá grundlógin bleiv samtykt í suðuramerikanska landinum í 1988 bleiv valaldurin settur til at vera 16 ár. 16 og 17 ára gomul eru tó undantikin skyldini at velja, ið er galdandi fyri borgarar millum 18 og 70 ár. Týskland: Valaldurin til tjóðartingið og landspartarnar er 18 ár, men í summum kommunum sleppa 16 og 17 ára gomul at velja. Norra: Í Noregi hevur man royndarkoyrt eina skipan við 16 ára valrætti í samband við kommunuvalini í 2011 og 2015. 16 og 17 ára gomul høvdu tá atkvøðurætt í 20 kommunum. Úrslitini vístu, at broytingin í valaldrinum hvørki hevði nakra stórvegis negativa ella positiva broyting við sær, tó so at ungdómsumboðanin gjørdist størri í kommununum. Royndarætlanin verður ikki endurtikin og valrætturin er enn óbroyttur. Føroyar hava sum heild verið frammanfyri sína tíð í Ríkisfelagsskapinum at lækka valaldurin. Tað er einans 18 ára valaldur, ið danir vóru fyrr at samtykkja - Í einum blivu kvinnur, húskallar og tænastufólk javnsett við restina av samfelagnum og merkti tað, at føroyska veljarafjøldin tvífaldaðist