hósdagur 31. januar 2019síða 14

FRÍGGJADAGUR 1. FEBRUAR 2019 SOSIALURIN 13 14 TEMA Valaldurin - Um tú hevur leiklutin sum ein vaksin persónur í samfelagnum, og harvið á mangan hátt hevur sama status sum ein vaksin myndigur persónur, hví skal man so ikki eisini sleppa at hava ávirkan tá val er? Tann spurningin setir Firouz Gaini, lektari á Fróðskaparsetur Føroyar og ph.d. í antropologi og samfelagsvísindum, í samband við kjakið um valaldur. HALLUR AV RANA HALLUR@SOSIALURIN.FO T að er vanahugsan og óttin eru millum høv­ uðs­orsøkirnar til, at val­ald­urin í Føroyum ikki er broyttur síðstu 35 árini. Tað metir Firouz Gaini, lektari á Fróð­skaparsetur Føroyar og ph.d. í antropologi og samfelags­ vís­indum. - Tað eru fleiri góðar grund­gev­ ingar fyri at lækka valaldurin. At tað ikki er hent, og kanska ikki fer at henda í nærmastu framtíð, er lutvíst vegna vanahugsan og ótt­ an fyri at broyta nakað, ið ikki er broytt í Danmark, sigur lektarin, tá hann verður spurdur um hetta. Eftir hansara tykki hava før­oy­ ing­ar eina søgu við at bíða eftir, at broytingar verða framdar í Dan­ mark, áðrenn man tekur støðu til somu mál í Føroyum. Tí er kanska ikki so óhugsandi held­ ur, at valaldurin fyrr ella seinni verð­ur broyttur, tí hetta er eitt mál, ið javnan verður viðgjørt í Dan­mark av politiskum flokkum og ungdómsfelagsskapum, ið ynskja at lækka valaldurin til fólka­tingsval. Í Danmark bleiv valaldurin lækk­aður til 18 ár í 1978, meðan sama broyting bleiv samtykt í Før­oyum seks ár seinni. Síðan tá hevur eingin broyting verið í val­ aldr­inum í hesum londum, men aðra­staðni hevur man royndir við at loyva 16 ára og 17 ára gomlum at velja. - Um hugt verður út í heim, so eru tað fleiri lond, ið loyva 16 ella 17 ára gomlum at atkvøða. Í Evropa eru tað eisini lond, ið hava gjørt onkrar broytingar í valaldrinum, með­an man í Norðurlondum hev­ ur Svøríki og Norra, ið hava roynt at loyvt ungum at atkvøða til komm­unuval í út­vald­um komm­ un­um, sigur lekt­arin í antro­pologi og sam­felags­vís­ind­um. Vaksin men tó Og um hugt verður eftir hvat vit sum samfelag krevja av ungum í dag, so er tað ikki so órímiligt, at ung fáa rættin at gera sína ávirkan galdandi, tí í stóran mun hava tey somu skyldur og uppgávur sum vaksin, metir Firouz Gaini. - Um hugt verður eftir upp­ gáv­um, skyldum og leiklutinum hjá ungum í samfelagnum í dag, so kanst tú longu, tá tú ert mill­ um 16 og 18 ár vera í arbeiði og gjalda skatt. Harumframt hev­ur tú ymisk rættindi í mun til sosial- og familjuviðurskifti, með­an lógaldurin eisini er und­ir 18 ár. Sostatt verður hesin aldurs­bólk­ urin sambært ymiskum løg­frøði­ lig­um, sosialum og samfelags­lig­ um viðurskiftum mettur at hava somu støðu og rættindi sum vaks­ in, sigur hann. Tá man sostatt hevur eina støðu, har tey ungu stórt sæð verða viðfarin sum vaksin í mun til skyldur og rættindi, so reisir spurn­ingurin seg um hví ávirkan ikki skal fylgja tí. - Um tú hevur leiklutin sum ein vaksin persónur í samfelagnum, og harvið á mangan hátt hevur sama status sum ein vaksin mynd­ igur persónur, hví skal man so ikki eisini sleppa at hava ávirk­an tá val er, spyr lektarin á Fróð­skap­ ar­setrinum. Ein søgulig menning Tað eru 35 ár síðan, at valaldurin seinast bleiv broyttur í Føroyum, men tað er langt frá einastu ferð, at hann er vorðin broyttur. Síð­ an løgtingið bleiv endurreist mið­skeiðis í 19. øld er valaldurin broytt­ur fýra ferðir. Sostatt er tað einki óvanligt, um man nú valdi at broyta hann aftur, vísir Firouz Gaini á. - Í mun til búning og politiskan áhuga er kanska ringt at siga hvar skeringsmarkið er, men man skal ikki so øgiliga nógv ár aftur í tíðina, tá man helt at tey sum vóru 25 ár als ikki vóru egnað at luttaka í fólkaræðinum. Og um man fer uppaftur longur aftur, so vórðu kvinnur útihýstar frá velj­ ara­fjøldini, vísir hann á og heldur fram. - Tað markið hevur flutt seg nógv ígjøgnum 20. øld og var tað fyrst í 1984, at valaldurin bleiv 18 ár. Tað vil siga, at man hevur havt eina søguliga menning og broyt­ ing í valaldrinum. Hetta vísir onk­urs­vegna, at samanhangurin broyt­ist, samfelagið broytist og virð­ini ella sjónarmiðini, um hvat er tann rætti valaldurin, broytast. Hugsa øðrvísi Eitt sjónarmið, sum Firouz Gaini hev­ur trupult við at skilja er, at ÓSAMSVAR MILL STATUS OG ÁBY - Tað eru fleiri góðar grundgev­ingar fyri at lækka valaldurin. At tað ikki er hent, og kanska ikki fer at henda í nærmastu framtíð, er lutvíst vegna vanahugsan og óttan fyri at broyta nakað, ið ikki er broytt í Danmark - Sostatt verður hesin aldursbólkurin sambært ymiskum løgfrøðiligum, sosialum og samfelagsligum viðurskiftum mettur at hava somu støðu og rættindi sum vaksin