hósdagur 7. februar 2019síða 24

FRÍGGJADAGUR 8. FEBRUAR 2019 SOSIALURIN 16 24 Óli Jacobsen Óli Jacobsen F yri kortum høvdu vit eina frásøgn um eiðismannin Poul Carl Poulsen og hans­ara sjólív. Tað varð gjørt í samstarvi við abbason hans­ara, Poul Heine Kamban. Hetta førdi til eitt gevandi sam­ band okkara millum, har vit hava kunnað dugna hvørjum øðrum í søgu­skriving. Eitt úrslit er henda grein­in. Pápi Poul var føroyingur, Hans Marius Kamban, kallaður Mara. Poul hevur skrivað søguna hjá pápanum, sum royndi mangt og hvat á sjónum. Hann var eisini ein partur av okkara fiski­vinnu­søgu, tá ið føroyskir fiskimenn vóru við itali­ensk­um trolarum í Barents­ hav­inum seinast í 1930-árunum. Byrjaði við Smirli Mara var føddur í 1919. Hann var yngstur av sjey systkjum. Pápin, Hanus Kamban, var úr Skúvoy, og mamman, Maria, var av Ziska­ætt­ ini í Havn. Tey búsettust í Havn. Í 1935 fór Mara við Smirli sum messudrongur. Men hetta var bara innanoyggja sigling, og Mara vildi uppliva meira enn tað. Í 1936 fór hann til Grønlands sum messudrongur við tí stóra móð­ur­skipinum hjá Christian Holm Jacobsen, Ananu. Mann­ing­ in var ikki færri enn 160. Tá var hann saman við tí 96 ára gamla Sverra Mortensen av Argjum. Teir vóru báðir við, tá ið Anana seinni fór í farmasigling út í heim. Søg­an um Ananu er fyrr lýst í FF- blaðn­um. Italia kemur inn í myndina Sjóhugurin var stórur. Tískil fór Mara18 ára gamal í 1938 sum messu­drongur við ein­um italienskum trolara í Barents­ hav­in­um. Hetta er ein partur av før­oysk­ ari fiskivinnusøgu. Føroyingar høvdu um hesa tíðina selt saltfisk til londini við Miðalhavið í mong ár, eisini til Italia. Teir høvdu síð­ an 1910 havt eitt gott samstarv við Gismondi fyritøkuna, har stjór­ in var Ricardo Gismondi. Und­ir fyrra heimsbardaga var stígur komin í samstarvið, men tað varð tikið upp aftur í 1921, t á ið fyritøkan keypti 300 tons av salt­ fiski úr Føroyum. Fiskurin hevði góða góðsku, tí var sama nøgd keypt í 1922. Eftir hetta keypti Gis­mondi størri og størri nøgdir av fiski og í 1936 var nøgdin komin upp á 7.000 tons. Trolaraætlanin Gismondi seldi eisini fisk til Grikka­land til góðar prísir. Tí hevði hann eisini áhuga fyri at víðka samstarvið við føroyingar til ikki bara at keypa fiskin, men eisini til at veiða og virka hann. Gismondi hevði tí ætlanir um at hava 5-9 trolarar, sum skuldu hava støð í Havn, har fiskurin skuldi landast. Sagt varð, at hes­ir trolarar skuldu vera væl út­gjørdir og skuldu bara vera um 13 ára gamlir. Samstundis bjóðaði fyritøkan sær at flyta før­oyskan saltfisk bíliga til Italia við italienskum farmaskipum og at flyta salt bíliga til føroyska flot­an úr Italia. Eisini vildi fyri­ tøk­an gjalda góða leigu fyri økir á landi til goymslu av salti og koli, sum skipini høvdu brúk fyri. Útgerðarstøðin var ætlað at hava pláss fyri 2.000 t. av koli og 2.000 t. av salti. Hvør trolari skuldi hava eina mann­ing upp á 25 mans. 14 av teim­um skuldu vera føroyingar, mill­um hesar skuldu eisini vera skip­arin. Hetta vildi geva nógvum fiski­monnum arbeiði. Fyritøkan metti, at hvør trolari skuldi leggja eftir seg kr. 40.000 í lønum í Føroyum. Hetta var í eini tíð, tá ið tímalønin var um 50 oyru. Hetta var ein stór upphædd tá í tíðini. Stjórin Ricardo Gismondi kom í 1937 sjálvur til Føroya at sam­ráðast við føroyingar, sum mettu at henda ætlan fór at fáa stór­an týdning bæði fyri før­ oyska búskapin og fyri tað stóra arbeiðs­loysi, sum var tá í hesi kreppu­tíð sum var. Hetta mál varð viðgjørt á løg­ tingi, sum einmælt tók undir við at geva fimm trolarum hetta loyvi og at heita á danska for­ sæt­is­málaráðharran Thorvald Staun­ing um at fáa loyvi til at seta hesa verkætlan í verk við út­ gerðar­støð í Føroyum. Poul Nicla­ sen, løgtingsmaður og lands­tings­ mað­ur, var millummaður í hesum samráðingum. Fakfeløgini á sjógvi og landi stuðl­aðu eisini hesi ætlan, men reið­arafelagið og táverandi fiska­ sølan, Føroya Fiskaexport, mæltu frá. Víst varð á, at sovæl Ís­land sum Noreg høvdu avvíst ætl­an­ um sum hesum, sum kundu vera ein hóttan móti egnari fiskivinnu. Víst varð eisini á, at tað kundi ikki vera rætt at læra italienarar at virka saltfisk. Hetta kundi koma aft­ur um aftur hjá okkum við økt­ ari kapping frá teimum. Stauning hugsaði um fiskastovnarnar Tað er áhugavert sæð við nútíðar eygum, at Stauning vísti á vandan fyri ovfisking á før­oysk­ um grunn­unum við øllum hesum trol­ar­ unum. Men før­oying­ar­nir svaraðu, at tað skuldi ikki veið­ast undir Før­oy­um men undir Ís­landi, Svalbard og Bjarn­oynni. Men kortini vildi danska stjórnin ikki geva loyvi m.a. vísandi til politisku støðuna, har Italia hesa tíðina var stýrt av fasist­ inum Mussol­ini. At henda verk­ætl­ an eisini var grundað á fiskiskap undir Ís­ landi var tikið illa upp í Íslandi, sum settu seg ímóti ætlanini. Tað kom tískil einki burtur úr hesi ætlan við útgerðarstøð í Før­ oyum. Í staðin kom henda støð­ in at liggja í Petsamo, sum var ein finskur geiri millum Rus­land og Norður Noreg. Takkað verið hesum geira høvdu finnar at­ gongd til Barentshavið. Russarar høvdu tó góðan hug á hesum øk­ in­um, og teir tóku tað eisini í tí so­kall­aða vetrarkrígnum við Fin­ land nøkur ár seinni. Mara fær kjans Men framvegis stóð ætlanin við at manna hesar trolarar partvíst við føroyingum. Men hetta kom ikki at ganga eins og Gismondi hevði lovað. Tá ið hann ikki kundi út­vega framkomnar trolarar, leig­aði hann nakrar eldri og út­ slitn­ar trolarar úr Onglandi. Tað var á einum av hesum, Grand Fleet, at Mara fekk kjans. Hann var bygdur í 1919 og var 148 nettotons stórur. Hann hevði annars fiskað undir Eyst­ur­grøn­ landi, har hann hevði funnið ein ó­kendan banka. Grand Fleet kom sum tann fjórði av leigaðu trolarunum til Havn­ar 19. apríl 1938, og longu dag­in eftir høvdu 12 føroyingar fingið kjans. Skipari var Theodor Samuel­sen, seinni kendur sum Føroyskir fiskimenn hava ongantíð bakkað fyri at royna nýggjar avbjóðingar. Ein av teimum var við italienskum trolarum í Barentshavinum seinast í 1930-árunum. SIÐSØGA Fiskivinnusøga: Marius Kamban. Hann fór í 1938 við italenskum trolara í Barentshavið. (mynd: Poul Kamban.) Teir komu inn í Petsamo, som hevur eina serliga søgu. FØROYINGAR VIÐ ITALIENSKUM TROLARUM