týsdagur 30. november 2004síða 14

14 Nr. 229 - 30. november 2004 UPPRUNI Símun Absalonsen Í kirkjugarðinum West- minster Abbey í London liggja nøkur av mætastu stórmennum Bretlands jarðað. Ímillum hesi eru eisini gitnu vísindamenn- inir Isaac Newton og Charl- es Darwin. Stutt er ímillum gravleiðini, ið goyma jørð- isku leivdirnar av báðum mætu vísindamonnunum. Men tvær øldir skilja eisini teir báðar og øldirnar báðar umboða ymisk tíðarrák. Newton verður av mongum umrøddur sum størsti vís- indamaður, ið livað hevur, og menningarástøðið hjá Darwin gjørdist uppruni til størstu filosofisku kollvelt- ingina fyri mannaættina. Báðir vóur empirikarar, tvs. teir eygleiddu, máldu og hugsaðu, og royndu hvør í sínum lagi at koma til skilagóðar niðurstøður. Men filosofiskt útgangs- støði ávirkar eisini náttúru- vísindina, og her høvdu Newton og Darwin ymiskar uppfatanir. Newton formu- leraði sum tann fyrsti tyngdilógina og avleiðing- arnar av hesi lóg uppliva øll menniskju dagliga. Men Newton var sannførdur um, at nattúrulógir ikki vóru sjálvskaptar - tær vóru úr- slit av einum almátti, sum lá uttanfyri tað, ið menn- iskjað empiriskt kundi máta. Newton var sann- førdur um at hesin máttur var kristindómsins Jahve. Darwin livdi 200 ár seinni. Hann las gudfrøði í 3 ár, men metti hesa tíð sum burturspilta. Hann hevði ovurhonds stóran áhuga í lívfrøði, og bleiv faðir at menningarlæruni. Filosofiskt og átrúnaðarliga livdi hann á markinum ímillum ateismu og agnost- isismu. Seinastu árini av lívi sínum kom hann ikki nógv í samband við al- menningin. Tey, ið stóðu honum nær søgdu, at síðstu tíð hansara sveiggjaði filo- sofiska pendulið hjá Darwin longur burtur frá ateismu og móti agnostis- ismu. Summi vilja vera við, at tað tað fór heilt yvir í teismu (gudstrúgv). Bæði Newton og Darwin vóru vísindamenn í orðsins sonnu merking, men tá nútíðin metir um filosof- iska útgangsstøði hjá hesum monnum, er hon yvirberandi við teismuni (gudstrúnni) hjá Newton. - Hann var barn av síni tíð (myrku miðøld), verður sagt. Miðøldin og upplýsingartíðin Í seinmiðøldini var vísindin framvegis ikki loyst úr sínum metafysiska "hafti", og gudstrúgv var ein ment- unararvur, ið ikki var so lættur at koma av við. Øðr- vísi var við Darwin, hann var barn av "upplýsingar- tíðini og rationalismuni". Við filosoffum sum t.d. Voltaire o.fl. hevði manna- ættin umsíðir sæð "ljósið" frá ateismuni. Einasti vegur til kunnskap var tað, sum menniskjað kundi hugsað seg fram til innanfyri karm- arnar av tí materialistiska alheiminum. Orka, tilfar, rúmd og tíð var tað einasta, ið fanst. Tann metafysiski heimurin var ikki til. So- statt kom filosofisk materi- alisma og naturalisma at stýra sinni og tankum. Dar- winisma varð góðkend sum forkláring uppá uppruna og menning av lívi. Hetta var ikki tí at menningarlæran var so væl kjølfest í náttúruvísindini, men heldur tí, at innanfyri materialistiska vísind var einki alternativ, ið kundi greiða gátuna um upprunan til lívið. Mótmælini móti darwin- ismuni komu eisini aloftast frá kreationismu (skapanar- trúgv) og gudfrøði. Og darwinisman svaraði, at trúaruppfatanir liggja uttan fyri náttúruvísindaliga økið, og náttúruvísindin kann tí ikki fyrihalda seg til trúarsakir. Vísindin arbeiðir víðari Men vísindin stendur ong- antíð still, hvørki á døgum Newtons, Darwins ella í okkara tíð. Seinastu 20-30 árini hevur menningarlæran fingið harða mótstøðu inn- an náttúruvísindaliga økið. Orsøkirnar eru helst mang- ar. Í Vesturheiminum er ein vaksandi áhugi fyri tí metafysiska. Filosofiska materalisman, ið hevur ligið sum ein verjugarður kring darwinismuna í meira enn 100 ár, er viknandi. Hartil kemur, at granskan innan biokemi, molekyler- biologi, designástøði og informatiónsvísind hevur ført til, at fleiri vísinda- menn eru falnir frá darwin- istisku trúnni. Og meðan vísindaligu atfinningar móti menningarlæruni fyri 30 árum síðani vóru av- markaðar í vavi, so fylla tær í dag so mikið nógv, at tað er nærum ógjørligt at útgreina hetta. Men vælgrundaðar vís- indaligar atfinningar móti darwinismu hava trupult við at fáa rúm innan skúla- gátt, og tað er kanska eisini lætt skiljandi. Tað kundi tikið skorur undan menn- ingarlæruni, um næming- urin fekk frælsi at hugsa. Flestu skúlalógirnar (eisini tann føroyska) prýða seg við krevjandi heitum ands- frælsi og tollyndi, men praktisera á hesum øki ortodoks fundamentalist- iskt meiningsmonopol. Skúlin livir sostatt ikki upp til lóggávuna um ands- frælsi og darwinisma hevur sama status innan skúla- gátt, sum islam hevur í ávísum totaliterum lond- um. Í lærubókinum skortar tað heldur ikki uppá lygnir og manipulatión. T.d. kann verða tikið til, at allir vísindamenn við virðing fyri sær sjálvum trúgva á menningarlæruna og at siga nei til menningarlæruna er at siga ja til religión. Vísind og heimsáskoðan Fyrst er at siga, at um fleir- talið trýr eium ástøði, so er tað ikki prógv fyri at teoriin er sonn. Í 1000 ár trúðu vísindin at jørðin var fløt, men tað broytti ikki jørð- ina. Í øðrum lagi skal sig- ast, at atfinningar móti menningarlæruni koma ikki bert frá menniskjum við átrúnaðarligari sann- føring. Vísindamaðurin Francis Crick uppdagaði saman við James Watson DNA helixin í 1953. Hann fekk Nobel virðislønina í hesum sambandi. At genet- isk "skriftmál" og informa- tión brádliga var komið undan kavi í livandi kyk- num gjørdist ein forklár- ingstrupuleiki fyri darwin- ismuna. Crick segði, at hann trúði ikki at lívið var upprunnið av tilvild, men at hann metti at lívið var plantað á jørðini av einum vitandi mátti uttanífrá. Hetta var ikki ein religiøs meining men ein logisk staðfesting útfrá empir- iskari granskan. Crick, sum andaðist fyrr í ár var nevniliga ikki religiøsur, men agnostikari. Tá akademikarar í m.a. Føroyum føra fram, at allir sannir vísindamenn trúgva menningarlæruni, so siga teir samstundis, at hvørki Crick ella Einstein (báðir nobelvinnarar og listin er annars langur) vóru sannir vísindamenn. Hetta sigur meira um akademiskt hug- móð, enn um vísindaligu avrikini hjá Crick og Ein- stein. Darwin og kommun- istiski heimurin Í Ruslandi hevur vísindalig atfinning móti menningar- læruni í dag atgongd til statsstuðlaðu lærdu há- skúlarnar. Hetta má metast sum lagnunar speisemi. Í kommunistatíðini vórðu børn undirvíst í darwin- ismu samstundis sum tey lærdu at lesa. Hetta var ein liður í ateistiskari indoktri- nering. Russiskur hugburð- ur til darwinismu í dag er tí kanska eitt aftursvar til totaliteru sovjettíðina. Stal- in las teologi, men eftir at hava fingið bókina "The Origin of Species" eftir Darwin upp í hendurnar hálsaði hann um, og bleiv svorðin sosialdarwinist. Í ateismuni hevur lívið hvørki mál ella ætlan og náttúran er rein kynisma, har bert tað sterkasta yvir- livir. Hesin hugburður setti dagsskránna hjá stalinism- uni. Á hesum politiska alt- ari vórðu 60 mió. mannalív ofrað. Hitler og Mao vóru eisini hugtiknir av sosial- darwinismuni. Ein kinesiskur biologur tók herfyri skemtiliga til: -Í Kina kunnu vit ikki finnast at stjórnini, men vit kunnu finnast at Darwin. Í USA kunnu tey saktans finnast at Bush, men ikki at Darwin. Úr vísindaligu bókarúgvuni Vísindaliga bókarúgvan, har menningarlæran fær kvalifiseraða vísindaliga mótstøðu er eftir hondini stór. Av hesum kunnu nevn- ast: "Darwins black box" eftir Michael Behe Høvundin er professari í biokemi. Dr. Behe sigur m.a. -Flestallar funktiónir í eittnú mannakroppinum eru so fjøltáttaðar og sam- ansettar, at tað er helt ólogiskt og ógjørligt at ímynda sær, at hetta kann verða íkomið av tilvild og við smáum genetiskum broytingum. Nærum allar fysiskar funktiónir eru eyð- kendar av, at verður ein ávísur lutur tikin burtur úr funktiónini, heldur funk- tiónin uppat at virka. "Not by Chance" eftir Lee Spetner Høvundin er professari í støddfrøði og alisfrøði. Seinastu 40 árini hevur hann nærum burturav granskað lívfrøði, serliga innan kyknulæru. Dr. Spetner sigur m.a. - Menn- ingarlæran er fullkomiliga í stríð við nýmótans hag- frøði. Lívið er, smb. menn- ingarlæruna, upprunnið av tilvild og menning (muta- tiónir) eru íkomnar av tilvild. Frá lívfrøðini kenna vit møguleikarnar fyri mutatiónum (arvabroyting- um) og kunnu vit tí kvanti- tativt arbeiða við hag- frøðisligum modellum, og niðurstøðan er, at menn- ingarlæran er ein hypotesa, ið greitt eigur at vrakast. Spetner leggur dent á , at hagfrøðin er 100% objektiv vísind. Smb. Spetner er darwinisma eitt úrslit av, at lívfrøðin hevur slept vís- indini og bert arbeiðir í tí spekulativa. "In the beginning was Information" eftir Werner Gitt Høvundin er týskur pro- fessari í informatóns-vís- indi. Henda vísind er lutfalsliga nýggj. Gitt sigur m.a. -DNA er ein databasa, tvs. ein berari av informa- tión. Informatión er ikki eitt fysiskt fyribrigdi, men metafysiskt á sama hátt sum tankar. Øll informatión hevur eina mentala keldu - eisini genetisk informatión. Hvaðani kemur henda in- formatión frá? Darwin- isma, ið byggir á filosof- iska materialismu, kann ikki svara hesum, tí upp- runin til informatión liggur uttanfyri tann fysiska heimin. Innihaldið í omanfyri nevndu bókum er eyðkent av gløggskygni og nær- lagni. Skilagóðu grundgev- ingarnar í slíkum bókum eru ikki lætt atkomuligar innan skúlagátt, har ands- frælsi, tollyndi og objek- tivitetur átti at havt rúmari ræsur. Newton og Darwin Charles Darwin 1809–1882 Isaac Newton 1642–1727