hósdagur 14. februar 2019síða 14

FRÍGGJADAGUR 15. FEBRUAR 2019 SOSIALURIN 19 14 - Fólkatingsumboðini hava nógv størri rúmd at skapa sítt arbeiði í dag enn fyrr, tá tað var føroysk lóggáva, ið bleiv samtykt í Ríkisdegnum. Tá var teirra uppgáva at halda eyga við og royna at ávirka lóggávuni, ið fór at verða sett í gildi í Føroyum. Tann uppgávan er so at siga ikki til longur, tí Løgtingið hevur yvirtikið tann partin. Tað sigur søgufrøðingurin Hans Andrias Sølvará, um hvussu fólkatingsumboðanin er broytt gjøgnum árini. HALLUR AV RANA HALLUR@SOSIALURIN.FO S øgan um hví Føroyar hava tvey umboð í danska Fólkatinginum er nærum 200 ára gom­ul. Man skal aft­ur til eina tíð, tá eitt politiskt med­vit so spaku­liga byrj­aði at vaksa mill­um føroy­ing­ar, sam­ stundis sum gomlu kongs­hús­ini og sam­felags­skip­anirnar vórðu hótt av fólka­ræðis­liga and­an­um, ið blásti yvir evrope­iska megin­ landið. Søgufrøðingurin Hans Andrias Sølvará greiðir frá, at søgan við føroyska umboðanini byrjaði, tá ið einaveldið varð um at vera avtikið í Danmark fyrst í 1830'unum, og stættatingini blivu innkallað á fyrsta sinni. Danmark, Føroyar og Ísland skuldu umboðast á stætta­ tinginum, men ógreitt var hvussu man kundi skipa tað á besta hátt fyri oyggj­arnar úti í Norður­ atlants­havinum - Avbjóðingin við Føroyum var, at man líktist ikki tí danska sam­ felagn­um. Føroyska samfelagið var ikki eitt stættasamfelag og fólk høvdu ikki innlit í donsku skip­anina, greiðir hann frá. Endin var, at danir blivu um­ boð­aðir við eini blanding av kongs­útnevndum umboðum og fólka­valdum umboðum, meðan Før­oyar og Ísland einans blivu um­boðað av nøkrum kongsút­ nevnd­um umboðum. Men með­an ís­lendsku umboðini vóru íslend­ ingar, vóru føroysku umboð­ini fyrr­verandi donsk embætis­monn­ um í Føroyum. Hvør sína leið Tað er í kjalarvørrinum av hesum, at leiðirnar hjá grannatjóðunum Íslandi og Føroyum skiljast í danska ríkinum. Tí meðan ís­ lend­ingar gera greitt, at teir ikki vilja umboðast á einum donskum stættatingi, og fáa í staðin eftirlíka ynski um egið ting, ganga tað nøk­ ur ár, áðrenn føroyingar seta fram somu krøv. Men áðrenn tað kom so langt hendi aðrar broytingar úti í heimi, ið broyttu valdsjavnvágina innanríkis í Danmark. - Upprunaliga skuldu stætta­ ting­ini einans ráðgeva kongi, men so kom kollveltingarárið í 1848. Fyri Danmark merkti tað, at kongur mátti uppgeva reelt vald og fór man tá burtur frá stætta­ ting­unum og í staðin bleiv tosað um eitt lóggevandi ting, greiðir Hans Andrias Sølvará frá. Tá hevði Ísland longu fingið sítt ting endurreist í 1843 og vildu teir ikki umboðast av einum donskum stovni. Allarhelst við íblástri úr grannatjóðini royndi føroyingar nú tað sama. - Føroyingar søktu í 1844 og 1846 um at fáa ein líknandi stovn sum íslendingar, men í Danmark var fatanin tann, at Føroyar eru ov lítlar til ein slíkan stovn og fólkið ov lítið upplýst. Tí máttu vit hava eitthvørt tilknýti til Danmark. Tað gjørdist so umboðini í Lands­ ting­inum og Fólkatinginum, sig­ur søgufrøðingurin, ið sigur hetta er sama hugsan, ið gjørdi seg gald­ andi, tá grundlógin bleiv tinglýst í Før­oyum. Seinkað umboðan Tá grundlógin bleiv samtykt í Danmark var eingin føroyingur um­boðaður í ríkisdegnum, tí eingin vallóg var í gildi í Føroyum um hetta mundi. Orsøkin var at val­lógin mátti tillagast føroysk við­ur­skifti, áðrenn føroyingar kundu fáa umboð á ting. - Danska vallógin staðfesti, at í einum valøki skulu verða 14.000 íbúgv­ar, um tey skuldi fáa eitt umboð valt. Í Føroyum búði um hetta mundi einans eini 8.000 fólk, so tað var ikki nokk til eitt umboð. Tí mátti man gera eina nýggja lóg fyri Føroyar, sigur Hans Andrias Sølvará. Einansta umboð fyri Føroyar í Ríkisdegnum var sostatt fyrr­ver­ andi amtmaðurin Christian Pløy­ en, ið var útnevndur av kongi at sita í grundlógarásetandi tjóð­ar­ fund­inum. - So tá vallógin fyri Føroyar bleiv samtykt í 29. desember 1850 var eingin føroyingar í Ríkisdegnum, men fekk man fyrstu umboðini til valið í 1851. Tá fáa føroyingar rætt til at velja eitt fólkatingsumboð og eitt landstingsumboð, hóast tað í mun til fólkatalið er talan um yv­ irumboðan mótvegis restina av ríkinum, sigur Hans Andrias Sølv­ ar­á og leggur afturat. - Hetta er upprunin til fólka­ tings­umboðini, ið vit kenna í dag. Tey koma frá teimum báðum um­ boð­um, ið Føroyar fingu í teimum donsk­um tingunum, tá vallógin kom í gildi í 1851. Løgtingið ráðgevur Júst hvønn leiklut umboðini í Ríkis­degnum hava havt síðan 1851 kann millum annað síggjast í leiklutinum hjá løgtinginum. Frá byrjan av var tað nevniliga ríkis­ dags­umboðini, ið høvdu størri ávirk­an á føroyska lóggávu, með­ an Løgtingið mest ráðførdi, men so hvørt sum Løgtingið fekk meira vald í seinni helvt av 20 øld, mistu fólka­tings­umboðini sína ávirkan. - Tá Løgtingið bleiv endurreist í 1852 var tað eitt ráðgevandi ting, ið skuldi veita ráðgeving til danska Ríkis­dagin og danskar myndug­ leikar viðvíkjandi føroysk­um viður­skiftum. Soleiðis er tað fram til 1953, tá Landstingið varð avtikið við eini broyting í grund­lógini og fáa vit tá í staðin tvey fólka­tings­ umboð, vísir søgu­frøð­ingurin á, áðrenn hann greiðir frá broytta leik­lut­inum hjá ríkisdaga­um­boð­ un­um. - Arbeiðið hjá fólka­tings­ um­boðunum er broytt nógv tí heimild­irnar í Føroyum eru nógv broytt­ar. Tá vit av fyrstan tíð fingu um­boðan var alt lóggávuvald í TEMA Fólkatingsval - So tá vallógin fyri Føroyar bleiv samtykt í 29. desember 1850 var eingin føroyingar í Ríkisdegnum, men fekk man fyrstu umboðini til valið í 1851. Tá fáa føroyingar rætt til at velja eitt fólkatingsumboð og eitt landstingsumboð, hóast tað í mun til fólkatalið er talan um yvirumboðan mótvegis restina av ríkinum Sessirnir knýta Føroy og Danmark saman