hósdagur 14. februar 2019síða 15

FRÍGGJADAGUR 15. FEBRUAR 2019 SOSIALURIN 19 15 danska ríkinum miðsavna hjá danska ríkisdegnum. Tað vil siga øll lóggáva, ið varð samtykt í Før­ oyum, bleiv samtykt í Ríkis­degn­ um. Tí var umboðanin nógv meira týdn­ingarmikil, tí tað var har man hevði ávirkan á lógarsmíð og har­ við føroysk viðurskifti. Heimastýrislógin Hendan støðan er sum heild óbroytt fram til 2. veraldarbardaga, tá Føroyar og Danmark verða hersett av Onglandi og Týsklandi og sambandið millum londini varð harvið munandi skert. So meðan ríkisdagsumboðini ikki høvdu møguleikan at røkja sessirnar undir krígnum, fekk Løg­tingið størri heimildir og fekk við amtmanninum reelt lóg­ gávuvald. Tá kríggið endaði var trupult at venda aftur til gomlu skipanina og endin bleiv Heima­ stýrislógin, ið hevur verið berandi stjórn­arskipanin í Føroyum síðan 1948. - Tá hendi eitt týðiligt skifti. Tá verður tað formelt sett í gildi, at Løgtingið hevur lóggávuvald í yvir­tiknum føroyskum málum, meðan lóggávan í felags málum verð­ur í Danmark. Samstundis mink­ar uppgávan hjá føroysku ríkis­dagsumboðunum, tí lóg­gáv­ an verður flutt til Føroyar og yvirtikin A-mál nýtast ikki long­ur at fara gjøgnum danskar myndug­ leikar, vísir Hans Andrias Sølvará á. Síðan er føroyska samfelagið farin gjøgnum eina tíð, har alsamt fleiri mál eru vorðin yvirtikin, ið áður vóru donsk málsøkir. Og so líðandi er meginparturin av lóg­ gávu­valdinum nú flutt til Føroyar, með­an nøkur fá mál eru eftir í Dan­mark. Men enntá í teimum mál­um hevur Løgtingið fingið størri ávirkan. - Meginreglan er tann í dag, at føroysk lóggáva verður slett ikki sam­tykt á Fólkatingi. Í staðin er tað Løgtingið, sum lóggevur í teimum málum gjøgnum ríkis­ lógar­tilmælum. So í praksis er tað vorðið soleiðis, at í yvirtiknum mál­um lóggevur Løgtingið bein­ leið­is, men eisini tá tað snýr seg um tey økir, ið framvegis eru undir donskum ræði. Sostatt hevur Løgtingið yvirtikið tað mesta av arbeiðinum, ið áður lá undir fólkatingsumboðunum, sig­ ur søgufrøðingurin. Umhugsa sítt arbeiði Tað at Løgtingið í stóran mun hevur yvirtikið tær uppgávur, ið áður lógu hjá fólka­tings­um­boð­un­ um ger, at um­boðini mugu sjálvi skipa sítt ar­beiði í dag, metir søgu­ frøð­ing­ur­in. - Fólkatingsumboðini hava nógv størri rúmd at skapa sítt arbeiði í dag enn fyrr, tá tað var før­oysk lóggáva, ið bleiv samtykt í Ríkisdegnum. Tá var teirra upp­ gáva at halda eyga við og royna at ávirka lóggávuni, ið fór at verða sett í gildi í Føroyum. Tann upp­ gáv­an er so at siga ikki til longur, tí Løgtingið hevur yvirtikið tann partin. So onkursvegna mugu tey umdefinera sína upp­gávu til at vera okkurt slag av um­boðs­monn­ um í Danmark, sigur hann. Søgufrøðingurin væntar tó ikki, at tað verður í nærmastu framtíð, at sessirnir verða avtiknir, tí man skal minnast til upprunaliga enda­ málið við teimum. - Fólkatingssessirnir eru eis­ ini ein máti at knýta Føroyar nærri Danmark. Tað var ætlanin longu í 1830´unum, tá vit fingu um­boðan. So har er eitt slag av til­knýti, ið verður skapt við sess­ un­um, ið merkir nakað fyri bæði danir og teir føroyingar, ið ynskja at Føroyar verða verandi partur av danska ríkinum. Tey vilja varð­ veita sambandið, hóast teir ikki merkja so nógv í dag, sigur Hans Andrias Sølvará og leggur afturat. - Men um hugt verður í ein søguligum høpi, hevur rákið verið tað, at teir fáa ein minni og minni týdning fyri føroyska politikk. Um teir einaferð verða avtiknir fer tíðin at vísa, men tað er ikki ósann­líkt, at teir glíða burtur. - Hetta er upprunin til fólkatingsumboðini, ið vit kenna í dag. Tey koma frá teimum báðum umboðum, ið Føroyar fingu í teimum donskum tingunum, tá vallógin kom í gildi í 1851. yar