leygardagur 15. juli 2000síða 10

10 tíðindablaðið sosialurin Nr. 140 - 25. juli 2000 gult cyan magenta svart • Ein t‡›andi partur av politisku ætlanum okk- ara, bæ›i í sambandi vi› lóggávu og umsiting, er økismenning – at geva øllum økjunum í landin- um javngó›ar vakstrar- og menningarmøguleikar. • Men ta› er tó framvegis frá fólkinum á sta›num, at hugskotini og menn- ingin skal koma, sigur Høgni Hoydal. • Annars ver›ur talan um studningsbúskapin um- aftur. Tummas í Dali Til vali› í 98 leg›i Tjó›- veldisflokkurin serstakan dent á fylkingaror›ini: Økismenning er lands- menning! – og gjørdust hugmyndirnar aftan fyri setningin eisini t‡›andi partur av samgonguskjalin- um millum Fólkaflokkin, Sjálvst‡risflokkin og Tjó›- veldisflokkin. Men forma›ur Tjó›veld- isfloksins vi›urkennir, at fólk higartil hava sæ› alt ov líti› til hesi føgru or› í verki. – Eg skilji væl, at su›ur- oyingar flenna upp á há›, tá i› ein skræ›ugákur sum eg tosar um økismenning. Teir peika m.a. á avloysaraskipi› hjá Smyrli, á oljuvinnuna, á vegakervi› og mangt anna›. Hetta kemst partvís av tí, at ein stórur íløgutørvur liggur og bí›ar eftir kreppuna. – Kortini skal ongin ivast í, at økismenning hevur og fer at hava alstóran t‡dning í føroyskum politikki kom- andi árini, sigur Høgni Hoy- dal. – Økismenning er rætt og slætt ney›ug, tá vit skulu skapa eitt sjálvbjargi› og livandi føroyskt samfelag vi› fullari ábyrgd. Endamál Tjó›veldisfloks- ins er jú at vinna fullveldi› vi› vælfer›arsamfelagnum var›veittum. Søguliga gongdin Ta›, sum hevur bori› før- oyska samfelagi› – vinnu- lívi›, mentanina og sosiala samanhaldi› – hevur veri › drívmegin í teim einstøku bygdunum. Hetta var eisini orsøkin til, at tær uppruna- ligu kommunurnar gjørdust 52 í tali, vísir Høgni Hoydal á. – Fólki› og vinnan í bygdunum vildu hava ávirk- an á sína egnu framtí›, á sínar egnu møguleikar fyri menning. – Su›uroyggin var ídna›- armi›depil, tá fari› var› inn í 20. øld. – Klaksvík, Eysturoy, Vágar og Vestmanna yvir- hála›u seinni; men Havnin hevur altí› veri› í eini serstø›u. – Ikki fyrr enn eftir seinna heimsbardaga gerast Føroy- ar ein verulig eind, har tann politiski, umsitingarligi og handilsligi mi›depilin í Tórshavn fær eina sanna oddastø›u í nútímans sam- felagnum. – Tá ver›ur landi› rætti- liga samanbundi› vi› sam- fer›slukervi, samskiftis- kervi, umsiting, almanna-, heilsu- og skúlaskipan. – Í 70’unum og 80’unum tekur hendan gongdin dik á seg, har ta› almenna – land og kommunur – gerast teir mest t‡›andi leikararnir í at fáa gongd á menningina. – Men útoyggjarnar, sum høvdu veri› gó›ir hjallar í bóndasamfelagnum, hava veri› fyri afturgongd í ídn- a›arsamfelagnum. – Og seinastu árini hava ikki bara bygdir, men størri øki veri› rakt av stø›ugari afturgongd á naka› sama hátt sum útoyggjarnar – og mi›sta›arøki› dregur alt meiri til sín. – Serliga kreppan í 90- unum gjørdi stø›una upp- aftur truplari hjá fleiri økj- um, serliga Su›uroynni og Sandoynni. – Í Sandoynni hava vit kunna› frøtt okkum um stóra framgongd seinastu árini, sum m.a. sokalla›a Sandoyarætlanin hevur veri› vi› til at lagt grundar- lag fyri. Í dag s‡nist Sand- oyggin at hava gó›ar vakstr- armøguleikar. – Men mangasta›ni í Su›- uroynni er tíverri lítil fram- gongd á hóma. Hetta er ein veruleiki, sum vit í Tjó›- veldisflokkinum ásanna og virka fyri at broyta. Samband og samstarv Tey alra flestu ivast neyvan í, at ta› var rætt at geva bygdunum lut í útbygging- ini av samfer›slukervinum, tí vi› hesum hava vit skapt n‡ggjar møguleikar fyri tey ymsu økini. Í hesum sam- bandi vísir Høgni Hoydal á teir heilt n‡ggju møguleik- arnar fyri samstarvi, sum ta› n‡ggja og bøtta sam- bandi› gevur í dag. – Eg meti ta› vera ney ›- ugt bæ›i at flyta tey umsit- ingarligu mørkini, og at tey verandi umsitiningarlig øk- ini n‡ta møguleikarnar, sum n‡ggja sambandi› gevur, og samstarva nærri á alt fleiri og n‡ggjum økjum – innan umsiting, vinnu, skúla og mentan. – Tí er økismenning í dag treytin fyri bygdamenning. Hon er lykilin til, at mi›- savningin ikki skal halda fram, sigur Høgni Hoydal.- Su›uroyggin má samstarva – eins og Sandoyggin, Vág- arnar, Nor›streymoy, økini í Esyturoynni og Nor›oyggj- ar. Økismenning og fullveldi – Fyritreytin fyri eini livandi føroyskari mentan og trivn- a›i hjá føroyingum í dag er eftir hugsan Tjó›veldis- floksins, at lív og vøkstur er í øllum plássum í landinum, sigur Høgni Hoydal. – Uttan bygdirnar, uttan eina spjadda búseting, uttan tilkn‡ti hjá uppvaksandi ættarli›um til sín heimsta› og til alla ta vitan, sum ligg- ur eftir forfedrarnar, og utt- an at landi› ver›ur røkt í síni heild, gerast allar Før- oyar eitt deytt samfelag, sum fyri ta› kundi ligi› á mánanum. – Ta›, sum heimurin skríggjar eftir í dag, er sam- leiki, meining vi› lívinum, smærri samfeløg, i› virka, og fjølbroyttar mentanir. Ta› ver›ur hetta, sum kann skapa vælfer› og trivna› í framtí›ini – og eisini bú- skaparligan vøkstur. – Tí hanga fullveldi og økismenning óloysiliga saman í politisku hugmynd Tjó›veldisfloksins, sigur Høgni Hoydal. – Júst sum føroyingar eiga at vinna sær politiska og búskaparliga javnstø›u millum heimsins tjó›ir, somulei›is eigur politisk og búskaparlig javnstø›a at vera millum føroyingar – uttan mun til hvar í landin- um, teir búgva. Nøkur ítøkilig tiltøk Samgongan hevur gjørt uppskot um eina langtí›ar- ætlan fyri næstu 10 árini, og í tí sambandinum hava tank- arnir um økismenning t‡›i- liga gjørt seg galdandi. Men longu nú metir Høgni Hoydal, at samgong- an kann vísa á nøkur ítøkilig úrslit. M.a. hevur avskrivingin av skuldini hjá teim fíggjar- liga veiku kommunum tiki› stø›i í politikkinum fyri øk- ismenning. – Annars er ta› mest á samfer›sluøkinum, at stig eru tikin. Her er talan um Vágatunnilin, n‡ggja Sand- oyarferju, n‡ggja ferju til siglingina millum Su›ur- oynna og Tórshavn, um- framt íløgur til tunnil og havnager› í Su›uroynni. Eisini kann nevnast íløgur til n‡ggjan studentaskúla í Su›uroynni og n‡ggjan skúla í Sandoynni. Høgni Hoydal vísir á, at hesi stig hava veri› brá›- ney›ug, men at tey als ikki eru nóg miki›, skal økis- menningarpolitikkurin eydnast. Fimm fyritreytir Hóast ta› ver›ur mett al- ney›ugt, at vit fyriskipa ta› so, at almenn umsiting kann fara fram úti á økjunum – og ikki einans í Havn – so ver›- ur ta› ikki gjørt treytaleyst. Høgni Hoydal nevnir fimm fyritreytir: – Í fyrsta lagi: at vit gó›- taka, at Tórshavn er høvu›s- sta›ur Føroya og at har ligg- ur almenna mi›fyrisitingin. – Mi›fyrisitingin er tann parturin av umsitingini hjá tí almenna, sum ger lógir og reglur og hevur eftirlit vi›, at hesar ver›a hildnar. Í ø›rum lagi: at vit fáa skipa› størri umsitingarlig- ar eindir kring landi›, sum kunnu taka á seg umsiting- arligar uppgávur, sum í dag liggja í Havn. Antin kommunur velja at leggja saman ella stovna fel- ags umsiting er líkamiki›. Men samstarva mugu tær, tí tásta›ni kunnu størri øki sum barnaansing, eldrarøkt, almannamál, fólkaskúlin, tann grundleggjandi heilsu- tænastan og mentamál umsitast í økjunum – eins og fólk vi› mi›- og hægri útbúgvingum fáa vinnu- møguleikar kring alt landi›. Landsst‡ri› hevur ætlanir um at leggja fleiri mál út til kommunurnar at umsita, sum jú longu er gjørt vi› barnaansingina. Í tri›ja lagi: vit mugu skapa skúladeplar, sum eru partar av einum savna›um skúlaverki í landinum. Hetta gevur møguleikar fyri sam- starvi vi› vinnulívi› á sta›num og menningar- møguleikar sum heild. Á tann hátt kunnu skúlar og hægri útbúgving ver›a løgd kring landi›. Í fjór›a lagi: at vit leggja almennar stovnar kring landi›. Hetta er lættast at gera, tá i› tørvur ver›ur á n‡ggjum uppgávum. Í fimta lagi: at vit leggja ítøkiligan botn fyri eini vinnulívsmenning. Í samgonguskjalinum ver›ur sagt, at vi›tøkurnar fyri Framtaksgrunnin skulu broytast solei›is, at hann stu›lar einum økismenning- arpolitikki. Hetta merkir tó ikki, at hann skal veita studning til verkætlanir, sum ikki bera seg. Men hann skal vísa fyrilit til vinnumenningina kring landi› í sínum virki. – Men tíverri er onki gjørt á hesum øki. Økismenning – naka› sjálvsagt – Ta› er ein spurningur, um politiski bo›skapurin vi›- víkjandi økismenning sæst nóg greitt í dagligu fyrisit- ingini, sigur Høgni Hoydal. Hann leggur dent á, at økismenningarpolitikkurin í framtí›ini skal metast sum ein nátúrligur partur av landspolitikkinum og fyri- sitingini. – Hóast nógv er tosa›, er ov líti› ítøkiligt komi› burt- urúr higartil. Men eg kann nú sta›festa, at naka› veru- ligt er vi› at henda. – Nærum ongin landsst‡r- isfundur fer fram, uttan at økismenningin stendur á skránni. Í flestu løgtings- málum er eisini økismenn- ingin t‡›andi partur av vi›- ger›ini. – Í hesum sambandi er vert at leggja dent á, at landsst‡ri› hevur sent rund- skriv út til alla fyrisitingina um, at fyrisitingin í øllum lógaruppskotum skal vi›- gera økismenningina. – Tá lógir ver›a smí›a›ar skal grundgevast fyri, hvønn t‡dning tær fáa fyri ymsu økini í landinum, og tilmæli skal gerast um, hvar umsitingin skal liggja. – Hetta fær uttan iva stór- an t‡dning í framtí›ini, sig- ur Høgni Hoydal. Ikki bí›a eftir politikarunum í Havn Men halda fólk, at ta› ber til at sita hendur í favn og bí›a eftir, at landsst‡ri› fremur økismenningina av einslist- um, so fara tey skeiv. – Mi›fyrisitingin og landsst‡ri› seta ikki nakra økismenning í gongd, sigur Høgni Hoydal. – Ta› er bert virkishugurin og uppskotini frá fólki kring landi›, sum í veruleikanum kunnu skapa trivna› og vøkstur. – Landsst‡ri› og lands- politikarar kunnu bert royna at tryggja javnbjó›is um- stø›ur. – Ofta tykist ta› tíverri sum at ta› er so sára lætt at skelda inn á teir fínu harrar- nar í Havn, og er ta› grund- gevingin fyri, at onki hendir. Ella at bi›i› ver›ur studn- ing, sum um ta› er loysnin á øllum. – Men hetta byggir onki land – ta› kenna vit alt til. Ta› elvir tvørturímóti til hefni og ómynduggering. Møguleiki er at venda gongdini Høgni Hoydal ivast ikki í, at nú er møguleiki at venda gongdini. Hann vísir á, at hann í juni í ár setti nevnd, sum Hergeir Nielsen o.o. fingu samtykt undir fíggjarlógarvi›ger›ini í løgtinginum í desembur í fjør. – Nevndin er sett vi› skilagó›um fólki úr øllum landinum til at vi›gera og koma vi› ítøkiligum tilmæl- um um økismenningarpol- itikk. – Nevndin skal eisini samstarva vi› útoyggja- nevndina, sum vi›ger ser- ligu stø›una hjá útoyggjun- um og Gásadali. – Hartil var ein gransking- ardepil settur á stovn í Klaksvík í 99, sum burturav skal arbei›a vi› spurningin- um um økismenning. Tá i› alt kemur til alt væntar Høgni Hoydal, at skilagó› úrslit fara at spyrj- ast burturúr øllum hesum: politikki landsst‡risins, lóg- arkarmunum, sum skaptir eru, og nevndararbei›inum. Men hann ger greitt: – Uttan hugskot, ætlanir og meiningar frá teimum, sum liva vi› og kenna vi›ur- skiftini, kann alt gerast meira tos og onki veruleiki. Forma›ur Tjó›veldisflóksins, Høgni Hoydal: Økismenning er landsmenning • Landsst‡ri› hevur sent rundskriv út til fyrisitingina um, at fyrisitingin í øllum lógaruppskotum skal vi›gera økismenning- ina. • Økismenningin er ein natúrligur partur av landspolitikkinum og fyrisitingini. • Landsst‡ri› hevur ætlanir um at leggja fleiri mál út til komm- unurnar at umsita. • Landsst‡ri› og mi›- fyrisitingin seta ikki nakra økismenning í gongd. Ta› er bert virkishugurin og upp- skotini frá fólki kring landi›, sum kunnu skapa trivna› og vøkst- ur.