hósdagur 21. februar 2019síða 22

FRÍGGJADAGUR 22. FEBRUAR 2019 SOSIALURIN 22 22 EYÐFINN MAGNUSSEN, LEKTARI Í LÍVFRØÐI Á FRÓÐSKAPARSETRI FØROYA R ottan, sum í dag livir í Før­oyum, er brúna rott­ an (Rattus nor­vegicus). Brúna rottan er lut­fals­ liga nýggj í Føroyum. Hon kom hig­ar í 1768. Áðrenn tað, hevði svarta rottan (Rattus rattus) verið her, men brúna rottan tók yvir, og svarta rottan hvarv. Søgan um brúnu rottuna í Før­ oy­um byrjar við einum skips­vraki, sum rak á land í Hvalba. Hetta var í mai í 1768. Talan var um norska skipið „Kongen af Preussen“, sum, ávegis frá Tróndheimi til Dublin í Írlandi, rendi á land á skotsku oynni Lewis. Vrakið, sum var fult av rottum, rak til Føroyar og kom á land í Hvalba. Við hesum vrak­ inum komu fyrstu brúnu rott­ urnar til Føroya. Rottan spjadd­ ist skjótt kring landið. Longu eft­ir einum ári, vóru tær um alla Suðuroynna. Í 1769 vóru tær sædd­ar í Havn, og eftir einans tíggju árum, vóru tær komnar til norð­ur­endan á Streymoynni, til bygd­irnar Víkar og Saksunar. Í 1776 komu tær til Eiðis, og høvdu longu trý ár seinni spjatt seg um alla Eysturoynna. Í 1779 komu tær til Sørvágs, og árið eftir vóru tær eisini í Miðvági. Útbreiðslan í Norðoyggjum Til Norðoyggjar kom Brúna rottan ikki fyrr enn eini 120 ár eftir, at hon var var komin til Suðuroynna, haðani hon spjaddi seg til hinar stóru oyggjarnar. Rottan kom til Norðoyggjar umleið ár 1900. Hag­ ar kom hon við norðmonnum, sum høvdu hvalastøð í Norðdepli á Borð­oynni. Hendan hvalastøðin var á Kópagørðum, sum er einar 200 m norðanfyri, har byrgingina í dag er um Hvannasund. Frá hvala­ støð­ini fór rottan yvir um sundið, og kom til Viðareiðis einaferð millum 1904 og 1910. Nú var rottan sostatt komin til seks av teimum 18 føroysku oyggjunum. Síðani gingu tað eini 15 ár, til brúna rottan kom til Kunoynna. Tað var í 1914. Tað sigst, at fólk hava slept rottuni í Kunoynna við vilja. Eg havi fingið hesa søguna for­talda frá fimm ymiskum fólk­ um, sum øll hava tilknýtið til Kun­ oynna, men øll ynskja tey tó at vera ónevnd. Søgan sigur, at tað var ein mað­ur, Anthenes á Strond var navnið, sum ætlaði at byggja sær hús í Haraldssundi. Men Haralds­ sundsmenn vildu ikki hava hann til bygdina, og noktaðu honum tí grund­stykki. Anthenes á Strond var sera misnøgdur við hesa av­ gerð, og skuldi tí í hevnisøku siga: “Tit skulu fáa verri gest enn meg”. Tað var rottuna, sum hann sipaði til. Stutt eftir hetta var rottan at síggja í Kunoynni, tí at Anthenes á Strond skuldi hav slept einum pari út í oynna. Tó at eingin av teimum fimm fólk­unum, sum eg havi tosað við, vilja vera navngivin sum kelda til hesa søguna, so er søgan tó umtalað í bókini “The Atlantic Islands - A Study of the Faroe Life and Scene”, sum bretski her­mað­ TÁ ROTTAN VARÐ SLEPT Í KUNOYNNA Tað var í 1914, og tað var Anthenes á Strond, sum slepti rottuni í oynna. Hesa søguna eru tað fleiri, sum hava fortalt mær, men øll leggja tey eina við, at eg ikki má siga, at tað eru tey, sum hava fortalt mær søguna. Og tað geri eg heldur ikki. 0 5 10 km Spjaðing av rottuni í Føroyum Hvalba 1768 * * * * Sumba 1771 Saksun 1779 Haldórsvík 1776 Norðdepil uml. 1900 Sørvágur 1779 Miðvágur 1780 Viðareiði 1904-1910 * Eiði 1776 * Haraldsund 1914 FUGLOY SVÍNOY VIÐOY BORÐOY KUNOY KALSOY EYSTUROY STREYMOY VÁGAR MYKINES KOLTUR HESTUR NÓLSOY SANDOY SKÚVOY STÓRA DÍMUN SUÐUROY LÍTLA DÍMUN Tórshavn 1769 7˚W 62˚N * * * * * Spjaðingarmynstrið hjá rottuni í Føroyum. Fyrstu rotturnar komu til Hvalba. Hetta var í 1768. Haðani spjaddu tær seg: fyrst til Havnar og hiðani norður eftir Streymoynni. Síðani til Eiðis og reystina av Eysturoynni. Seinni komu tær til Vágarnar. Um aldaskiftið, ár 1900, komu tær eisini til tríggjar av Norðoyggjunum. Hvalastøðin við Kópagarðar norðanfyri byg spjaddu rotturnar seg runt á Borðoynni og V