týsdagur 26. februar 2019síða 12

Mikudagur 27. februar 2019 · Nr. 24 12 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Framløga av bók­ ini “Skipa­fel­ag­ið Før­oyar og sam­ felagið” 23. febr­ uar klokkan 15 Zakarias Wang Nú klokkan fýra eru hundrað ár liðin síðan partafelag nr. 3 í føroysku partafelagsskránni, P/F Skipa­felagið Føroyar, var stovn­að. Hesi hundrað árini er nógv broytt. Bara fyri at taka eitt dømi. Her sum vit nú sita var opið hav fyri hundr­að árum síðani. Skansa­boð­anir brutu, og mong skip sorl­ aðust ­í briminum her innan­ fyri. Her úti var hýsa og smá­f­is­kur, sum havnarmenn fisk­aðu at fáa sær í pottin. At vit nú kunnu sita fjálg her inni er øllum tí framburði fyri at takka, sum hevur ver­ ið farnu øldina. Hesin fram­ burð­ur er eisini íkomin av virk­semi Skipafelagsins. Fyrsta fortreytin fyri, at nakað partafelag kann stovn­ast, er at tað eru nøkur, sum hava íløgufæ. Eins og nú kundu tey tá í tíðini skvatla hesa uppsparing burt­ ur. Tað gjørdi nøkur, men onnur valdu heldur at ger­ ast íleggjarar. Tey komu við váð­a­fúsum eginkapitali og settu avlopsfæ í hesa vinnu­ lívs­fyr­i­tøku. Hetta sýndi dirvi. Tey vón­aðu sjálvandi, at íløgan fór at loysa seg, soleiðis at tey fingu meir í vinningsbýti enn tey høvdu fingið við at sett pen­ing­in inn í sparikassan. Men tey vóru greið yvir, at vinnu­lívið ­kann vera svika­ligt. Sum føroyingar vistu í­leggj­ar­ar­ nir, at fyri at liva var neyðugt at fara út á tað vágvilla hav, har vandar lúra, og mangir menn ikki bera boð í bý. Hin veg­in vistu føroyingar, at tað við­hvørt bar til at koma aftur av úróðri við giltum fongi. Tað eru hesir djørvu íleggj­ar­ar, sum hava heiðurin av, at vit í dag kunnu halda 100 ára dagin. Mangan var broddurin harð­ur. Í veruleikanum var tað um reppið, at felagið koll­sigli longu annað árið. Tá var sáttmáli gjørdur um ein nýbygning, men skip­a­ smiðjan fór á heysin tá skipið var meir enn hálvliðugt. Hetta hendi samstundis sum ein tann stytsta og djúp­a­sta kreppa, sum vit hava havt ta síðstu øldina, herj­aði allan vesturheimin. Ong­in hevði tá ráð at gjalda fyri at fáa skipið gjørt liðugt, og partapeningurin var nið­ur­ skri­vaður ­til 1/5. Men felagið fór ikki und­ ir heilt. Í 1923 tók Ed­ward Mitens við sum nevnda­r­ for­mað­ur, og hann útvegaði fel­ag­num eitt kappingarført skip at sigla fólk og fæ Før­ oya og útheimin millum. Mit­ens hevði frálíkt hegni at fáa dugnalig fólk afturat sær. Fyrstu árini vóru tað Andr­eas Ziska, Jens av Reyni og Christ­ian Holm sum tóku tey tungu tøkini. Síðani tók Zach­arias Niclasen við, og hann helt um stýrisvølin til hann doyði i 1965. Tá kom son­ur hansara Oddur at standa fyri til hann doyði í 1989. Hesir fedgar høvdu eis­ini sama sjáldsama hegni at fáa gott fólk afturat sær. Hetta gjørdi, at fyritøkan hevði høgt tænastustøði, og við­skiftafólkunum dámdu væl at nýta Skipafelagið. Tey sum arbeiddu har kýttu seg fyri at gera alt sum gerast kundi fyri at hjálpa teimum, sum høvdu tørv á teimum tæn­astum, sum felagið veitti. Hóast tann lúsing, fel­ag­ ið fekk í vøgguni, so klár­aði tað seg. Upprunaligi part­ a­pen­ing­urin var 700.000, og av hesi upphædd hevði løg­ting­ið helvtina og privat­ fólk hina helvtina. Eftir nið­ ur­skriv­ingina fekk felagið í 1925 nakað av nýggjum part­ a­peningi, men løgtingið setti ikki meir í. Í 1953 fekk felagið eitt nýtt skip, og tá vaks part­ a­peningurin nakað, men heldur ikki tá setti løgtingið meir í felagið. Upprunaliga kundi bert løgtingið eiga fleiri partabrøv enn fyri 10.000 krónur, seinni 50.000 krón­ur, men í 1979 góðkendi tað almenna, at ein grunnur til minnis um Zacharias Nicl­ asen, sum Jona, einkja hans­ ara hevði stovnað, kundi eiga fyri meir enn 50.000 krónur. Í tí miklu kreppuni fyri ald­ar­mótið hvurvu flestu før­oysku partafeløgini, og part­a­brøvini fóru á vest­fall­ ið. Men øðrvísi var í Skipa­ felagnum. Har settu íleggj­ arar meir partapening í. Í tí sambandinum vóru tey gomlu partabrøvini upp­ skrivaði til fult virði. Tey minstu partabrøvini, sum høvdu ljóðað upp á 25 krón­ ur, og sum høvdu verið nið­ ur­skriv­aði til 5 krónur, vóru nú aft­ur 25 krónur verd. Hetta var eisini galdandi fyri løg­tings­ins partabrøv, so løg­ ting­ið er framvegis eigari av helvt­ini av tí upprunaliga part­a­peninginum. Tíverri eru tað nøkur, sum ikki hava funnið fram gomlu parta­ brøv­ini, men fyritøkan ger alt fyri at hjálpa teimum hes­ um viðvíkjandi. Tann sum eigur eitt parta­ bræv, eigur ein part av tí fyri­tøku, sum tað stendur í. Gongst fyritøkuni væl, verð­ ur hon meira verd, og parta­ brævið veksur í virði. Ofta verð­ur ein partur av hesum virð­is­vøkstri útgoldin sum vinn­ing­býti á hvørjum ári. Íleggj­arar hyggja eftir, hvørji parta­feløg vaksa mest í virði, og í hesar fyritøkur loys­ir tað seg best at gera íløg­ur. Eitt felag, ið hevur stórt vinningsbýti, av tí at raksturin hevur loyst seg væl, hevur tí lætt við at fáa íleggj­arar at seta enn meira pen­ing í og harvið vaksa um sítt virksemi. Tey virki, sum ikki hava avlop, noyðast at gevast og íleggjararnir missa sín partapening. Aðrar fyri­ tøk­ur eru miðalfyritøkur. Tær hava nóg nógv avlop til at gjalda sínar rokningar, men orka ikki at leggja nið­ ur­fyri til neyðugar nýíløgur. Skipafelagið var ein av hes­um miðalfyritøkum. Tað klár­aði seg, men ikki so væl, at tað gjørdist áhugavert hjá íleggjarum at ogna sær partabrøv í felagnum. Í sekstiárunum megnaði fel­ ag­ið ikki longur at vera við í kapp­ingini um flutning av ferð­a­fólki. Heldur ikki ork­aði felagið at taka lut í flúgv­ing­ ini. Eftir var sigling við frakt. Hetta dugdi felagið væl og kundi standa seg í van­ligari kapping við onnur skip­a­ feløg. Her var ein vansi, og tað var samskifti við tað al­ menna. Sjálvur upprunin til Skip­a­felagið var tann, at hand­il­smenn í Suðuroy, sum vóru lok­o­motivið í føroyska fram­burð­i­num og áttu megin­par­t­in av fiskiflota okkara, vóru misnøgdir við at strand­ferðsl­an var ov vánalig. Hetta kom av tí, at donsku em­bætismenninir í Havn ikki vildu gera nakað fyri at lætta um ræsirnar hjá tí fría handlinum, tí har vóru menn, sum ikki lútaðu fyri e­m­bætismonnunum. Tá er tað, at mortensensmenn á Tvøroyri fáa sær ein dampara til strandfarasigling, og frá 1895 við einum nýbygdum skipi, tí fyrsta smyrlinum. Em­bæt­ismenninir skuldu góð­kenna takstirnar. Hetta gekk tó væl í fleiri ár, og rakst­ur­in av skipinum gav handlinum inntøku. Hetta helt uppat í 1914, tá heims­ bardagin brast á og allir prísir fóru upp. Danski amt­ maðurin vildi ikki loyva mortensensmonnum at fylgja við í hesum prís­ vøkstri, og nú gav raksturin eitt árligt hall sum svaraði til mil­lum tíggju og tjúgu milli­ ónir nútíðarkrónur. Tá er tað, at ungi sonur reið­ar­an á Tvøroyri, sum í 1923 skifti navn frá Mort­ en­sen til Mitens, verður vald­ur á fólkating í 1915, og hann tekur upp samvinnu við mót­støð­u­menninar hjá amt­manni­num, sum legði fót­onglar fyri privatu strand­ferðsluna hjá suð­ur­ oy­ing­unum. Teir, sum vóru fyri at knúlva privata virksemi í før­oysku strandferðsluni, vóru høgrumegin í donskum poli­tikki. Vinstrumegin vóru javn­aðarmenn og teir rad­i­ kalu, og teir vóru sera fegnir um at fáa ein so dugnaligan mann sum Mitens at hjálpa sær í bardaganum ímóti teimum høgrahallu, her­ undir amtmanninum Ryt­ter, sum ikki var út­ nevnd­ur av tí vinstrahallu stjórn­ini. Mitens fall á fólka­ tings­valinum 1918, men við­ haldsmenn hansara høvdu framvegis valdið í Dan­mark, og teir vildu fegin hjálpa Mitens at sleppa fram­at aftur, og tí játtaðu teir, at løgtingið stuðlaði ætl­an Skipafelagsins við at seta 350.000 krónur í fel­ag­ið. Hetta var uttan iva í vónini um, at styrkja Sjálv­stýr­is­ flokkin og Mitens, so hann aftu­r slapp inn á fólkating. Men á páskum 1920 fall tann stjórn, sum vildi hjálpa Mit­ ens og Skipafelagnum. Í tí høg­r­ahallu stjórnini, sum tá kom til, var tað sjálvur Ryt­ ter, sum var ráðharri fyri Før­oyar. Tá Skipafelagið kom í kløtur seinni í 1920, kundi hesin serfíggindi Mit­ ens havt játtað at hjálpa tí felag, sum løgtingið statsins vegna átti helvtina av. So hevði ogn løgtingsins ver­ ið bjargað. Men við at siga nei kundi Rytter raka sín ser­liga andstøðumann í Før­oyum, og harvið styrkja tær høgravendu kreft­ir­nar í Danmark. Lítið er at siga til at hann nýtti sítt vald til ikki at hjálpa sjálv­s­týr­is­ meirilutanum í løgtinginum at varðveita virði av tí íløgu, før­oy­ingar høvdu gjørt. At tað eydnaðist at fáa tað fyrsta Tjaldrið í 1925 var uttan iva eitt úrslit av tí, at vinstr­a­flokkarnir vóru komn­ir aftur til valdið í 1924. For­sæt­isráðharrin Stauning stóð í takksemiskuld til Mit­ens, og legði so til rætt­ is, at stjórin í ØK fekk Skipafelagnum eitt nýt­i­ ligt skip uttan at tað sást í nøkrum almennum rokn­ skapi. Men í 1929 slitnaði mill­ um Mitens og nýggju viðhaldsmenninar hjá Staun­ing í Føroyum, javnað­ ar­menn­i­nar. Síðani tá hevur Skipa­fel­agið verið noytt til at líta á egnan mátt og megi. Tann skipan, sum danska stjórnin heldur uppi í Før­ oyum, hevur ikki havt tann hugburð, at tað ræður um at leggja viðurskiftini so­leiðis til rættis, at frí kapp­ing skal vera millum vinnu­lívs­fyr­ i­tøkur. Her er tíverri ikki ó­kent, at tað almenna ger íløg­ur, sum eru í kapping við priv­atu vinnuna. Hetta setur stór krøv til teirra, sum taka avgerðir í fyri­tøk­unum. Tá vit hava fell­is­ár, gerast krøvini enn størri. Tá kreppan hevði leikað Hetta er ein dagur at Fyrsta Tjaldrið frá 1925 til 1946