hósdagur 28. februar 2019síða 15

FRÍGGJADAGUR 1. MARS 2019 SOSIALURIN 25 15 MERKISDAGAR Heita og spilta ”breyðið” Kári Thomsen Óført at dygdarvøra tikin við húki verður seld beinleiðis til kundan í útlondum. Har er verunliga talan um heilsugóða føði, ið hevur øll tey evni í sær sum okkum tørvar. Men hvat gott er við alilaksinum, soleiðis sum Vilmund Jacobsen tekur til í grein á in.fo týsdagin 26.februar, lysti mær at vita. Staðfest er allar staðir, eisini í øðrum londum har alivinna virkar í opnum nótum, at alilaksur er sera dálkandi fyri sjóumhvørvið, og næst eisini hevur lagt hald á ogn og rættindi hjá einstaka borg­ aranum at gagnnýta tað tilfeingið okkum er givið - bæði til matna og ikki minni sum frítíðarøki til sálarbót. Besta matvøran, ið hevur kunna verið fingin til høldar í øldir, so at siga alt árið, er nú ikki manna­føði vegna alivinnuna. Talan er um seiðin, ið av øllum fiska­sløgum hevur hægsta inni­ hald av D-vitaminum. Henda ede­liga fisk hava føroyskir og útlendskir spekulantar rænt frá lands­ins íbúgvum - við loyvi frá polit­ikkarunum, og uttan at eitt klovið oyra verður veitt sum endur­gjald. Alilaksur, soleiðis sum vinna virkar, hevur ikki allarminsta feril av at vera burðardyggur. Góður matfiskur, sum t.d. svartkjaftur, verður grópaður upp úr sjónum og brúktur sum fóður, ið verður blandað við sterkt eiturfongdum plantugróðuri sum hveiti, GMO soya og raps. Petrokemisk litevni verður sett til fóðuri saman við sera vandamiklum kon­serv­er­ings­ evni, afturat at líka so vandamikil lúsa­basingarevni eisini eru í vør­ uni. Umhvørviseiturevni sum dioxin, pcb´ir, hormonórógavandi evni, tungmetallir, heiluvágsrestir o.a. gevur, saman við nevndu heilsu­vandamiklu evnunum, so av­gjørt ikki eina matvøru, ið føroy­ingar og Føroyar sum fiski­ vinnu­tjóð skal verða errin av. Dálk­ing frá tonsum av koparsul­ fat til impregnering av nótum legst sum dýna á botnin, afturat ovur­stórum nøgdum at skarni og fóðurleivdum. Og mikroplast í nøgd millum 4 og kanska 12 tons rennur beint út í firðirnar og eitrar alt livandi. ES matvørustovnurin EFSA hevur fyri stuttum endurskoðað sítt kosttilmæli til feitan fisk - íroknað alilaks - og hevur mælt til at minkað nøgdina av feitum fiski til matna frá 1,3 kilo um vikuna niður til góð 130 gram. Og mælt verður samstundis til at kvinnur við barni og smábørn sum heild, heilt gevast at eta feitan fisk - tí vandin fyri varandi og álvarsomum heilsuskaðum er ovurstórur. Við feitan fisk er talan um fyrst og fremst alilaks, næst tunfisk, stóran og eldri kalva, og øll djúpvatnsfiskasløg - tí her mestan er talan um eldri fisk har umhvørviseiturevni hopa seg upp í fitini í fiskinum. Ungur feitur fiskur sum sild, makrelur, svartkjaftur, ansjosir og sardinir o.a. hevur bert smávegis nøgdir av umhvørviseiturevnum, og kann á ongan hátt samanberast við alilaks og eldri fisk. Miðlar eru dag og dagligt frammi við skelkandi forsøgnum um støðuna í heimshøvunum. Veð­urlagsbroytingar gera sítt til hóttanina á havumhvørvið - og dálking frá ídnaði á landi og ikki minni frá alivinnuni, gera sítt til at niðurbraðing av hav­um­ hvørvinum heldur áfram. Eg skal loyva mær at mæla Vil­ mundi - og restina av miðla­fólk­ unum - eisini í almenna KVF - at taka seg saman og gera nakað við hóttanina á framtíðina hjá teim ungu og teirra eftirkomarum - heldur enn blint at ganga ørindir fyri eina ídnaðargrein sum ali­ vinn­una, ið ikki tekur allar minstu atlit til burðardygd, næst vísir full­ komna líkasælu fyri vernd av hav­ umhvørvinum, og víðari vísir frá sær at gagnnýta best tøku tøkni, ið kann fyribyrgja áhaldandi niðurlaging á havumhvørið. Samgongan stendur við semjuna Jónleif Johannesen, Javnaðarflokkurin Tunlarnir norður um Fjall skulu gerast so skjótt, Hvalbiartunnilin er boraður íg jøgnum. Hesa avtalu stendur samgongan við. Heðin Mortensen hevur nevnt, at tað er vert at kanna óbind­ andi møguleikar í samband við Fámjinstunnilin. Hesir møgu­ leikar koma ikki at síggja dags­ ins ljós uttan so, at teir als ikki órógva verandi raðfesting. At spyrja seg fyri eigur ein lands­ stýris­maður at hava loyvi til, uttan at tað verða løgd honum orð í munnin. Andstøðan vil útseta tunl­ar­nar norður um Fjall Hinvegin má sigast, at and­støð­ an tíverri vinglar í hesum máli. Týsdagin royndi andstøðan at kroysta ein tunnil, ið tekur trý ár at gera og kostar 150 mió. kr. inn ímillum Hvalbiartunnilin og tunlarnar norður um Fjall. Ein samd andstøða tók undir við hesum máli.  Andstøðan, sum í 2012 út­ setti tunlarnar norður um Fjall 10 ár, sær út til at hava ilt av, at samgongan nú hevur fram­ skundað tunlarnar aftur. At útseta tunlarnar norður um Fjall enn einaferð má ikki eydn­ ast andstøðuni! Tíbetur stóð samgongan saman um, at ver­ andi raðfesting, har tunlarnir norður um Fjall skulu byrjast, so skjótt sum Hvalbiartunnilin er boraður. Endamálið hjá andstøðuni var ongantíð Fámjinstunnilin Bjarni Hammer, tinglimur fyri Javnaðarflokkin Týsdagin viðgjørdi Løgtingið eitt uppskot frá andstøðutinglimum um ein Famjinstunnil.  Men endamálið hjá andstøðuni var ongantíð Famjinstunnilin.  Hetta var enn ein roynd, neyv­an hin seinasta, at for­koma samgonguni og øllum mál­um, ið eru í gongd - eisini Fámjins­tunl­ inum. Enn ein miseydnað roynd at seta samgongulimir upp ímóti hvørjum øðrum. Guerilla-takt­ikk­ urin riggar ikki! Eg vil tó heita á andstøðuna um endiliga at halda á fram við royndunum, tí at við hesum styrknar samgongan fyri hvørt álop! STAÐFESTING: Allir tunlar í Suðuroynni eru gjørd­ ir ímeðan Javnaðarflokkurin hev­ ur stjórnað Føroyum, og Hvalbi­ ar­tunnilin er feskasta dømið. Tað er einans sitandi samgongu fyri at takka - undanfarna samgonga megnaði at forkoma nýggja berg­ hol­inum til Hvalbiar ferð eftir ferð. Fámjinstunnilin hevur ong­ an­tíð veruliga verið raðfestur fyrr enn sitandi samgonga kom fram­at. Fámjinstunnilin er nú fyri fyrstu ferð raðfestur. At raðfestingin bleiv broytt er harmiligt, men Fámjinstunnilin verður framdur í verki við okkum við valdið, og tað verður væl skjót­ari enn spillandi tungurnar í and­støðuni vilja vera við. Andstøðan sær skriftina á vegginum Føroya fólk má minnast til og minn­ast á, at andstøðan sær skrift­ina á vegginum. Ágóðarnir av øllum tí góða, sum samgongan longu hevur framt, eru veruliga byrjaðir at vísa seg. Onnur mál eru eisini við at blíva avgreidd, sum fara at styrkja um støðuna hjá sam­ gong­uni enn meiri og fara at gera tað enn betur at vera føroyingur í Før­oyum. Hetta veit andstøðan! Tí síggja vit eina vend í sein­ astu veljarakanningunum til fyri­ muns fyri samgonguna. Haldið fram við tykkara oyði­ markargongd – tað, tit halda tykk­um síggja fyri framman, er ein hvørvisjón og túrurin út í Tinga­nes fer at taka mong, mong ár afturat. Og mælt verður samstundis til at kvinnur við barni og smábørn sum heild, heilt gevast at eta feitan fisk