hósdagur 7. mars 2019síða 13

FRÍGGJADAGUR 8. MARS 2019 SOSIALURIN 28 13 ofta komin rennandi í hølunum á teirri praktisku nýtsluni. Tá ið eg var barn, var tað t.d. heilt van­ligt at hava ur og klokkur við tølum og pinnum, sum vóru sjálv­lýsandi av geisling frá tí geisla­virkna evninum radium - inn­til granskarar funnu út av, at tað var skaðiligt, vísir hon á. Ávirkan á djóralív Tað er ikki ókent, at menniskjur hava eygleitt atburðin hjá djórum, tá staðfestast skal, um nakar vandi er á ferð. Har eru fuglarnir hjá kola­náms­ar­ beiðsmonnum, ið ávaraðu um nær ov lítið av ilt var í nám­ unum, eitt tað kendasta dømi. Og eins og tá kann atburðurin hjá fuglum í dag siga okkum nakað um vandarnar við strál­ ing frá fartelefonum, metir Elin Henriksen. - Tá tað snýr seg um ávirkan av sendimastrum í far­tele­fon­ neti­num eru fuglarnir teir, sum ávara okkum. Nógvar eyg­leið­ ingar eru av, at fuglar doyggja ella flýggja undan hesum mastr­ um. Eygleiðingar eru eisini av, at skordýr doyggja ella rýma, og tað áhugaverda har er, at skordýrini verða verandi beint undir mastrunum, tí har røkka strálurnar ikki, vísir Elin Henriksen á. Granskað hevur eisini verið í, hvørji árin nýggja tøknin hevur á menniskju, men vísir hon á, at tey úrslitini eru torfør at greina, tí tíðarskeiðið, ið menniskju hava brúkt fartelefon, er so stutt og svarar einans til triðingin av ein­um vanligum mannalívi. - Hinvegin eru granskarar so smátt farnir undir at granska árin­ini, serliga á skordýr, plant­ ur og smáfuglar, sum hava eina nógv styttri lívssyklus. Her vísa skaði­ligu árinini av elektro­mag­ netiskari stráling av ymsum slag seg nógv týðiligari, sigur Elin Hen­riksen. 5G er øðrvísi Meðan tað altíð hava verið summi, ið hava ávarað um skaðiligu árinini av frekvens­um og aldulongdum frá far­tele­fon­ um, so tykist, at hesin bólkur er vaksin munandi í vavi, nú sam­ feløg kring heimin standa á gátt­ini til at taka 5G í brúk. Tað hevur sínar orsøkir, metir Elin Hen­riksen. - Tað, sum skilir 5G frá undan­ farnum ættarliðum av far­ telefoni, er frekvensur og aldu­ longd. Higartil hevur talan verið um so mikið lágan frekvens og langa aldulongd, at aldurnar verða bólkaðar sum radioaldur. Teim­um hava vit livað við í eini hundrað ár, greiðir hon frá og leggur síðan aftrat. - 5G hinvegin hevur so mik­ið hægri frekvens og styttri aldu­ longd, at tær verða bólk­aðar sum mikroaldur. Tess hægri fre­kvens­urin og styttri aldu­ longd­in er, tess meiri orku inni­ halda aldurnar - og tess styttri røkka tær. Tað er júst poengið við 5G: at tað fer at bera til at flyta størri nøgd av informatión við størri ferð, men tað krevur eisini nógv tættari sendimastrar. Sam­stundis er ein ekstremt lág­frekventur pulsur fjaldur í 5G-aldunum, og árinini av hon­ um eru lítið kannað. Hon vísir á, at mótstøðan móti 5G byrjaði av álvara, tá gransk­arar kring heimin ávar­ aðu móti nýggju 5G tøknini, tí árini vóru ikki nóg væl kannað. - Hesir granskarar, sum mæla til at bíða við at seta 5G í verk, byrjaðu eina undir­skrifts­inn­ savn­ing, og í kjalarvørrinum á henni eru fólk vorðin alsamt meiri medvitandi um teir vand­ ar, ið kunnu standast av 5G. Ikki tað, at undanfarnu ættarlið av tráðleysum sambandi eru heilt vandaleys, men at tað er sannlíkt, at vandarnir í sam­ bandi við 5G kunnu vaksa heilt munandi, sigur hon. Eingin sleppur undan Eitt sum skilur 5G frá undan­far­ num ættarliðum av tráðleysum sam­bandi er sjálvt vavið av tí. Meðan tað higartil hevur verið møguligt hjá persónum at vart seg í ein ávísan mun móti óynsktari stráling, verður tað ikki gjørligt í sama mun í fram­tíðini, sambært teimum, ið finnast at hesum. - Eitt, sum tendrar ávaringar­ lampur­nar, er, at 5G-netið krevur nógv tættari net av sendi­mastrum, og tað eru enntá upp­skot frammi um at senda frá fylgi­sveinum úti í rúmdini. Við ver­andi neti ber til í ein vissan mun at velja tráðleyst samband frá, t.d. við at nýta fastnettelefon og beinara við leidningi í staðin fyri WiFi. Men við 5G-netinum er onga­staðni at fara fyri at sleppa undan geislingini, sigur Elin Henriksen og leggur afturat: - Og tað er júst hetta, sum hevur sett ferð á mótmælini: At alt lív á jørðini verður fevnt av geisling frá 5G-netinum. Ikki bara menniskju, men plantur, skor­dýr, fuglar og djór verða ávirk­að av nøkrum, sum fyri tað fyrsta er alt ov lítið kannað, og fyri tað annað vísir seg at hava skaði­lig árin, har tað er kannað. Og fyri tað triðja, at tað ber ikki til at verja seg ella sleppa undan. Er tørvur á tí? 5G tøknin er ein liður í tí, ið inn­ an tøknivinnuna verður kallað menn­ingin av IoT, ið er ein stytt­ing av Internet of Things. Ein støða, har alsamt meira av tí, ið vit brúka til dagligt, verður knýtt at internetinum. Eitt slíkt trýst frá fleiri tólum krevur betri og sterkari net og er tað, ið 5G skal veita. Tí kann tað tykjast sum ein vón­leysur kampur at stríðast móti 5G, tí á nógvan hátt er tað ein fortreyt fyri víðari menn­ ingini av okkara samfelag, men Elin Henriksen setur tó spurning við, um vit veruliga hava tørv á hes­um. - Vit mugu spyrja, hvør hevur brúk fyri hesari menning av fram­tíðar tøkni. Eru tað vit sum brúkarar, ið eftirlýsa hana, ella eru tað risafyritøkurnar í tele­ ídnaðinum, sum síggja møgu­ leikar fyri enn størri vinningi, spyr hon. Sum nú er, vísir hon á, megnar ver­andi internet at nøkta tann tørv, ið vit hava sum samfelag. Heldur er trupulleikin tann, at tað nøktar ikki tann tørv, ið ídnað­urin ynskir, at vit skulu hava í framtíðini Læra av søguni Og hóast stríðið móti 5G kann tykjast vónleyst, og trupult er at fáa fólk at lurta, so vísir Elin Henriksen á, at soleiðis er tað mangan, tá man byrjar at tosa móti stórídnaðinum og tí, ið verður mett at vera partur av fram­komna samfelagnum. - Fyri bara 50 árum síðani var tað bara okkurt hissini undir­grundstiltak at ávara um vandarnar av dálking. Ráð­andi hugburðurin var, at náttúr­ an nokk skal syrgja fyri at niðurbróta alt tað, sum verður grýtt í hana. Havið er enda­leyst, og alt burturkast kundi koyrast í tað. Í dag kenna vit av­leið­ingar­ nar, og kring allan heim verða til­tøk sett í verk fyri at basa av­ leið­ingunum av dálking, vísir hon á, áðrenn hon nevnir eitt annað líknandi dømi. - Fyri bara 30 árum síðani var global upphiting ikki partur av almenna kjakinum, hóast fyrstu ávaringarnar eru nógv eldri enn so. Í dag er eitt tað størsta álvarsmálið, hvussu tann globala upphitingin kann verða tálmað. Við hesum í huga er hon sann­ førd um, at tað er neyðugt at læra av søguni og tala at tí, sum í løtuni kann tykjast at vera eitt neyðugt framstig. - Í dag vita vit, at nógv av tí, sum verður sett í verk sum fram­ stig, eisini hevur ein kostnað, og vit vita, at taka vit við hesum slag­num av “framstigum”, so fáa okkara eftirkomarar eisini eina rokn­ing at gjalda, sigur hon. At vit eisini fara klára okkum, um vit sum samfelag steðga á og siga nei takk til 5G, er hon heldur ikki í iva um. - Alternativið til 5G er, at vit klára okkum fínt uttan. Eisini utt­an sjálvkoyrandi bilar, sigur Elin Henriksen. HALLUR@SOSIALURIN.FO - Og tað er júst hetta, sum hevur sett ferð á mótmælini: At alt lív á jørðini verður fevnt av geisling frá 5G-netinum. Ikki bara menniskju, men plantur, skordýr, fuglar og djór verða ávirkað av nøkrum, sum fyri tað fyrsta er alt ov lítið kannað, og fyri tað annað vísir seg at hava skaðilig árin, har tað er kannað. Og fyri tað triðja, at tað ber ikki til at verja seg ella sleppa undan Elin Henriksen