hósdagur 7. mars 2019síða 23

FRÍGGJADAGUR 8. MARS 2019 SOSIALURIN 28 23 Rættarpolitikkur í Føroyum: Lóg er lóg, men lóg skal valdast Kann tað sigast at vera eitt rættarsamfelag, har politiska skipanin leggur seg út í rættarskipanina? Óli Jacobsen Tað er grundleggjandi fyri eitt rættarsamfelag, at tað eru greiðar reglur ikki minst fyri tí sokallaða tríbýtinum av valdinum: tí lóggevandi, tingið, tí útinnandi, landsstýrið og so tí dømandi, rættarskipanina. Hetta verður eisini yvirhildið í londum, sum veruliga liva upp til at hava fólkaræði. “Men denne lov gælder ikke for Færøerne.” Eitt prógv fyri hesum er spurn­ ingurin, hvørt fiskimenn skulu luttaka í útreiðslunum av at keypa kvotur. Hetta er blást upp sum eitt stórmál, uttan at tað verður kannað, hvat tað veruliga snýr seg um. Her er talan um grundleggjandi áseting í sáttmálanum fyri fiskiflotan, sum útgreinar hug­ takið “søluvirðið”, sum er tann upp­hædd, sum manningin verður av­roknað av. Hvussu hetta skal skiljast, er staðfest av gerðarrætti, sum sam­ bært sáttmálanum mill­um feløgini skal taka dagar millum ósemjur um tulking av sáttmálanum. For­ maður og uppmaður í hesum rætti var sjálvur sorinskrivarin, Henrik Møller. Sum í vanligum sakarmálum høvdu partarnir allar møguleikar fyri at fáa øll síni sjónarmið fram. Í einum rættarsamfelagi taka partarnir ein dóm í rættinum til eftirtektar - eisini tann sum tapir. Samgongan setti egna lógartænastu til viks Tað er eisini grundleggjandi í ein­ um rættarsamfelag, at politiska valdið leggur seg ikki út í galdandi sáttmálar á arbeiðsmarknaðinum. Hóast hetta, so hevur sam­gong­ an tvær ferðir í hesum valskeiði lagt seg út í galdandi sáttmálar og hevur samstundis sett ein greiðan rættarúrskurð til viks. Tað álvarsama í hesum førinum er, at lógartænastan hjá løgmanni, sum skal meta um dygdina á ætl­ að­um lógaruppskotum, gjørdi vart við, at eitt slíkt upp­skot um at leggja seg út í ein gald­andi sátt­ mála er í stríð við rætt­ar­sið­venju. Hesum var als ikki lurtað eftir. Løgtingið var ikki so frægt sum kunnað um hetta, tá ið málið var til viðgerðar. Hóast hetta hevur eingin ting­ maður ella miðil so mikið sum spurt løgmann ella varaløgmann, sum varaði av uppskotinum, hvussu teir kunnu leggja eitt upp­ skot fram, sum løgfrøðiliga ikki er í lagi. Løgmaður hevur verið spurdur um hetta á floksfundi, men hann svaraði ikki aftur. Hetta er eitt kent fyribrigdi. Spurningar, sum eru truplir at svara, verða tagdir í hel. Løgmaður hevur heldur ikki greitt frá, hvussu hann kundi siga eitt um hetta mál í andstøðu og so gera tað beint mótsatta sum løgmaður, tá ið hann enntá skúgvar sína egnu lógartænastu til viks. Tað er heldur ikki komið fram, at tað er nøkur løgfrøði, sum hev­ ur sagt hetta at vera í lagi. Eingin frágreiðing er heldur komin frá løgtingsskrivstovuni um, hvussu hon kann góðkenna, at eitt mál verður lagt fram, sum ikki er góðkent av lógartænastuni hjá løgmanni. Hetta skapar heldur ikki álit á løgtingsskrivstovuna sum ein óheftan stovn. Nýggjur yvirdómari við serføroyskari rættarfatan Hesin spurningur var aftur uppi og vendi á Torradøgunum fyri kort­um. Norðlýsið gjørdi hendan sam­ an­drátt av svarinum frá floks­ for­monnunum í sambandi við útreiðslur av kvotakeypi: “Her var tað eitt sindur ógreitt, hvat løgmaður og fiski­mála­ráð­ harrin vildu. Meðan and­støðu­ for­menninir hildu, at tað ikki kann koma upp á tal at lóggeva um arbeiðs­markn­að­arvið­ur­skifti, tóktust samgongu­for­menninir vilja bíða eftir gerðar­rætt­arúr­ skurðinum í vón um, at hann var teimum til vildar, men teir vildu ikki beinleiðis siga, hvat teir gjørdu, um hann ikki ger. Teir vóru eftir øllum at døma opnir fyri møguleikanum at fara inn at lóg­geva móti gerð­ar­rætt­ar­dóm­in­ um, um hann ikki var teim­um til vildar.” Hetta váttar enn eina ferð, at ein eftirlitsskipan sum lógartænastan verður bara tikin í álvara, um hon hóskar við “politiska viljan”. Ann­ ars gera politikararnir púra, sum tað passar teimum. Nú kemur Ingolf S. Olsen á ban­an. Hann heldur tørv vera á at út­greina støðuna hjá samgonguni og vil nú siga, hvar skápið skal standa. Hann er ikki er hvør sum helst i hesum sambandi, er løg­tings­mað­ ur og limur í rættarnevndini hjá løg­tinginum. Hann kann tískil roknast sum um­boð fyri rættarfatanina hjá sam­gonguni. Tað er í hvussu er ikki nakar, sum hevur sagt nakað annað. Rættarfatan sýnd í verki Ingolf S. Olsen var inntil fyri kort­um næstimaður formannnin í fiskimannafelagnum. Hann var skrivari, miðlamaður og røkti heimasíðuna hjá felagnum. Her kann neyvan nakað vera hent, uttan at hann var uppi í. FF hevur í hansara tíð í felagnun framt eitt tað mest grundleggjandi brot á fjølmiðlaetikk, sum kann fremjast. Sum eitt oddafólk í felagnum Føroysk Fjølmiðlafólk skuldi hann annars verið trygdin fyri, at slíkt ikki kundi henda. Í eini sak millum meg og FF varð beint eftir dómsviðgerðina – t.v.s. áðrenn dómurin fall - lagt á heimasíðuna ein “frágreiðing” frá FF um málið. Hon varð eisini send til allar portalarnar, og kom hon á teir flestu eftir eini løtu. Hetta var í stríð við grund­regl­ una at “tað skal vera tøgn, meðan rætturin situr”, t.v.s. inntil dómur er fallin. Í hesi tíð skal rætturin ikki útsetast fyri aðrari ávirkan enn hana í dómsviðgerðini. Í hesi “frágreiðing” var ein røð av ærumeiðandi pástandum m.a. grundaðir á beinleiðis tilvitaði ósannindi og manipulatiónum. Her vóru eisini ábendingar til beinleiðis uppspunnar skuld­set­ ingar móti fyrrverandi starvs­ manni, sum einki hevði við hetta mál at gera. Í stríð við grundleggjandi fjøl­ miðla­etikk fekk eg ikki møguleika at svara hesum ákærum. Tað er ein grundregla innan journalistikk, at verður persónur ákærdur, skal hann hava møguleika fyri at svara aftur samstundis. Her var eisini tann “nýhugsan” í føroyskum fjølmiðla”etikki”, at lagt varð eftir ósekum fólki undir grønu torvu. Men tá ið rætturin nakrar vikur seinni avvísti alla hesa “próv­ førslu”, nú var eingin kunning um dómin. Hesum helt røktarin av heimasíðuni hjá FF ikki tørv vera á! Hesi ósannindi lógu á upp­ runa­ligu heimasíðu fleiri ár eftir, at rætturin hevði ógildað tey øll sum prógv fyri nøkrum sum helst. Tey liggja framvegis á inter­net­ inum og á portali, sum fær miðla­ stuðul frá tí almenna. Hetta er alment kent, men eingin lætst um vón. Tó hendi tað, at navnið hjá Ingolf S. Olsen varð strikað í øllum teimum grein­um, hann hevði liggjandi á heima­síð­ uni hjá FF. So lætt kann tað ikki vera at sleppa undan ábyrgd. Kann politiska skipanin diktera dómsvaldinum? Umrødda útsøgn hjá Ingolfi S. Olsen aftan á Torrdagarnar skal tískil síggjast í ljósinum av teirri rættarfatan og tí trúvirði, sum hann umboðar. Í løtuni eru trý sakarmál um gjaldið fyri uppboðssølu. Í einum rættarsamfelagi ganga slík rætt­ armál sína gongd uttan nakra almenna politiska innblanding. Men her hendir tað marg­hátt­ liga, at landsins politiska leiðsla fer í part við annan partin í mál­in­ um og hóttir við, at um rætt­ar­skip­ anin ikki makkar rætt eftir teirra tykki, so fer samgongan at taka rættin av ræði. Tað kundi verið ein uppgáva hjá miðlunum at kanna, hvussu langt út í heim og hvussu langt aftur í tíðina, vit skulu fara fyri at finna nakað tilsvarandi. Tað sigur heldur ikki so lítið, at Ingolf S. Olsen sum umboð fyri samgonguna hóttir reiðararnar, at “vilja rættindahavarar (reið­ ar­arnir) ikki virða nýggja lógar­ grund­arlagið undir okkara fiski­ vinnu og ætlanirnar við tí, ja so má sterkari lútur til”. Høgni Hoydal hevur eisini hartað reiðarar fyri at halda sátt­ málan, tí tað ikki hóskar við hans­ ara serligu rættarfatan. Báðir hava eisini úttalað seg for­hánisliga um ein gerðarrætt, har sjálvur sorinskrivarin var upp­maður. Hetta er ein óhoyrd polit­isk niðurgering av rættar­ skip­anini. Sjálvsmótsøgnir Greinin hjá Ingolfi S. Olsen er ein røð av sjálvmótsøgnum. Hann kem­ur við óundirbygdum pá­ stand­um, um at reiðararnar ikki fylgja galdandi lóggávu við at halda seg til sáttmálan! Men í umrøddu “frágreiðing” aftan á rættarmálið verður m.a. skrivað: “Dómurin (í gerðarrættinum) er ein sera dyggur smeitur fyri fiskimenninar, tí hann merkir, at tað nú er endaliga staðfest, at manningarnar á øllum føroyskum skipum skulu vera við til at gjalda fyri kvotur, sum eru keyptar á uppboðssølu.” Her verður sagt beint tað mótsatta. Sjónarmiðini verða so hvørt tillagað til endamálið við teimum. Ein onnur mótsøgn er, at Ingolf S. Olsen sigur seg vera ímóti at leggja seg politiskt í ein gald­andi sáttmála, men kortini er hann fyri avgerandi inntrivi í grundleggjandi prinsippum í sáttmálanum, tá tað passar við politiska viljan. Sum dømi um onnur góðkend inntriv í sáttmálanum nevnir hann, at “lóggivið verður um eina rúgvu av viðurskiftum, til dømis um inntøkutrygd í sambandi við sjúku og skaða, arbeiðsumhvørvi og feriu.” Men hetta eru økir, sum øll falla uttan fyri sáttmálan og kunnu ikki sammetast við umrøddi inn­ triv í sáttmálan. Men hetta eru undanførslur, sum altíð kunnu nýtast. Skipanin kann ikki virka uttan brot á rættarsiðvenju Men tað serliga avdúkandi í hesi grein hjá ISO er annars ásannanin av, at uppboðssølan ikki kann virka, um hon kemur at ávirka mann­ingarnar. Nakað tað sama hevur Høgni Hoydal sagt, tá ið hann hartaði reiðarar fyri at halda seg til sáttmálan við tí enda­máli at øsa fiskimenn móti upp­boðs­ søluni. Hetta skal so vera grund­ gevingin fyri enn eina ferð at taka rættarskipanina og sam­ráð­ing­ar­ rætt­in hjá feløgunum av ræði. Støðan hjá samgonguni er tiskil tann margháttliga, at fyri at uppboðssølan virka, so skal sáttmálin broytast, og verður hann ikki broyttur við góðum, so “skal sterkari lútur til.” Hvussu kann hetta vera javnaðarpolitikkur? Tað undrar ikki, at hetta er tjóð­ veldis­politikkur. Spurningurin er so, um tað veruliga kann henda, at Javn­að­ ar­flokkurin letur seg diktera av teirri rættarfatan, sum Ingolf S. Olsen stendur fyri. Hann førir seg fram sum framsøgumann fyri alla samgonguna í fiski­vinnu­málum, meðan tað einki merkist til, at Javnað­arflokkurin yvir­høvur hev­ ur hevur nakr­an fram­søgu­mann í fiskivinnu­mál­um. Einki hoyrist heldur til, at flokk­urin metir tað at vera ein trupul­leika, at hann nú als ikki er umboðaður í rættarnevndini hjá løgtinginum. Men hann hevur tó Ingolf S. Olsen, sum enn eftir øllum at døma umboðar umrøddu rættarfatanina hjá flokkinum. Tað liggur tó fast, at sum er, er tann høvuðsregla galdandi í Føroyum, at “lóg er lóg, men lóg skal valdast.” Tað sama er við rætt­ ar­skipanini.