hósdagur 21. mars 2019síða 22

FRÍGGJADAGUR 22. MARS 2019 SOSIALURIN 34 22 HERI MOHR Í 2017 gav Bókaforlagið Sprot­ in út bókina KJAK UNDIR KRÍGNUM, og Bergur Rønne Moberg, lektari í føroyskum bókmentum á Føroyamálsdeildini, Fróðskaparsetur Føroya, var ritstjóri. Undirritaði fekk bókina í jólagávu 2018 frá einum langabbasoni, abbasoni og hans­ ara maka. Bókin er sundurliðað soleiðis: • Upplýsandi inngangur: Polit­ikk­ur og onnur virðisøki. • 51 greinir eftir William Heine­sen og Heðin Brú frá 27. februar 1943 til 23. december 1944. Aftast á permuni lesa vit: Greinirnar í hesum savni stóðu regluliga sum framhald í Føroya Social-demokrat í 1943 og 1944. Willi­am Heinesen og Heðin Brú høvdu skrivað. Talan er um eitt heildarkent íkast til kjak um føroyskan polit­ ikk og føroyska mentan undir seinna heimsbardaga. Greinirnar hava tveir gløggir eyg­leiðarar skrivað, og teirra styrki er, at teir duga at síggja grund­leggjandi mynstur í før­oysk­ ari mentan og serliga í aktuellu, pol­itisku kjakmentanini, sum fær eina yvirháling fyri og aðra eftir. Við teimum mongu yvir­skip­aðu sjónarmiðunum um før­oyskan politikk, mentan, fólka­lyndi o.a. hevur tilfarið vænt­andi bæði al­ mennan áhuga hjá søgu­frøð­ing­ um, bók­menta­søgu­frøðingum og øðr­um fakfólki. Bergur Rønne Moberg hevur sum sagt skrivað drúgvan, upp­ lýs­andi inngang til tess at lýsa eitt intellektuelt og flokspolitiskt óheft íkast mitt í eini grovligari polit­iserandi tíð. Tann 6. mars 1943 kunngjørdu Willi­am Heinesen og Heðin Brú, at ”allar ómerktar greinir í hesi deild eru skrivaðar av okk­um. Inn­sendar greinir vilja altíð verða merkt­ar við fullum rit­høv­unda­ navni.” Ritstjórin er av teirri áskoðan, at bókin er eitt heildarkent tiltak at lýsa føroyskan politikk og før­oyska mentan undir seinna heims­bardaga. Tí, sum hann sig­ ur, greinirnar eru skrivaðar av tveim­um gløggum eygleiðarum, hvørs styrki er, at teir ’duga at síggja grundleggjandi mynstur í før­oyskari mentan og ikki minst í aktuellu politisku kjakmentanini, sum fær eina yvirháling fyri og aðra eftir.’ [Undirritaði kann skoyta uppí, at W.H. og H.B. sóu full­væl, eins og fleiri onnur, at okk­ara ungi, vakri tjóðskaparakur varð yvirgingin av illgresi, sum hósk­andi kann kallast harðrent tjóð­skaparreyp]. Ritstjórin vil vera við, at Willi­ am Heinesen og Heðin Brú vilja hava tjóðskaparretorikkin niður á jørðina, tí virknaðurin av hesum retorikki stimbrar ikki føroyska sjálvkenslu og ger ikki Føroyar størri, men elvir tvørturímóti til trongskygni og smáligheit. Hóast Jóannes Patursson eis­ ini fær skolu oman yvir seg, er hann tó tað stóra undantakið í før­oyskum politikki og søgufatan: 'Tað vakrasta og virðismesta í Jóannesar Paturssonar virki hong­ur ivaleyst saman við hans­ ara hugi at gera Føroyar størri. Hetta skal ikki fatast soleiðis, at vit benda á nýtt landnám; har­aft­ ur­ímóti kunnu vit gera okkara land rúmari við at greiða Føroya søgu fyri okkara landsmonnum, við at vísa okkara føðiland sum eina eind innan fyri tað norð­ urlendska samanhangið og at royna at leita fram á eitt grund­ ar­lag, har vit kunnu byggja eina nýggja tjóðskaparliga mentan á eitt nútíðar føroyskt samfelag, har vit sjálvi skulu hava ræðið. Fá­ur maður her heima hevur verið so eldhugaður fyri hesum verki sum Jóannes Patursson. Á mangan hátt hevur hann verið framman fyri sína tíð. Hans­ara vekingararbeiði hevur altíð verið merkt av óræddari styrki, og hansara sjálvkensla sum føroyingur og norðbúgvi hev­ur virkað frígerandi á teir nógvu føroyingar, ið hava kent tað mannminkandi altíð at vera und­ir fremmandum fyrisæti.´ (Nøk­ur orð um Føroya fólks søgu, 2.10.1943). ´At klandurslyndið í okk­ara partapolitiska lívi er ein tann størsti meinbogin fyri øllum ment­unarligum og sam­felags­lig­ um vøkstri í Før­oyum, er tíverri eink nýtt. Fyri seks árum síðani skriv­aði Jørgen-Frantz eina sera forvitnisliga grein um hetta málið; hendan greinin hevur alsamt í dag boð til øll tey mongu her á landi, ið royna at vinna fram til eina greiniligari fatan av okkara tjóðskaparligu, samfelagsligu støðu, og sum av álvara eru farin at leiðast við tí ævinliga persóns- politiska svassinum, sum okkara bløð flóta yvir við. Her skulu vit loyva okkum at taka upp aftur nøkur brot úr hesari grein´….. (Tikið úr greinini Orð til umhugsunar, 6.11.1943).’ Samanumtikið má haldast, at tað er heppið, at greinirnar, sum William Heinesen og Heðin Brú skrivaðu í 1943-1944 – báðir høgt í metum sum heimskendir rithøvundar – nú eru gjørdar livandi aftur við bókini KJAK. Málsligar viðmerkingar í inn­ gang­inum: ´Ymiskt, sum sambært før­ oysk­um rætskrivingarreglum er skeiv bending og skeivur stav­ ing­arháttur, er ikki rættað. Grein­ ar­teksturin sleppur stórt sæð at standa, sum hann upphavliga varð prentaður. Staving sum ´menturnar-traditiónum´ verður sostatt ikki rættað. Tað, sum helst er ávirkan frá havnarmáli, sleppur eisini at standa: ”júst í okkara friðleysi og brárisni tíð.” Somuleiðis við danismum: ´týdn­ingarmikilt.’ Skeivar fall­ bend­ingar eru heldur ikki rætt­ að­ar sum t.d.: ”í teimum ringu út­komu­lík­ind­un­um, tann nýggja handilsøldin býður meginpartin av øllum føroyingum, og fyrst og fremst ungdómin.” Sumt sær út sum prentvillur, men er tað helst ikki, sum eitt nú danska orðið ´kreds,’ ið verð­ur stavað ´kres,’ uttan um, sum verður stavað ’utan um,’ ´kamb­fjøð­ur´, sum verður stavað ´kam­fjøð­ur´osfr. Har­aftur­ ímóti er tað, sum fatað verður sum bein­leiðis villur, rættað: ´felags­sk­app­ur´-´felagsskapur´ ´dóm­kirkju­bygg­in´- ’dóm­kirkju­ bygging´osfr. Punkt­um eru skilað til ymsa­staðni, tí frávera av teim­ um kann loypa ólag í lesing­ina.’ Tað, sum undirritaði her hevur skrivað, havi eg í stóran mun tikið úr innleiðingini hjá ritstjóranum Bergi Rønne Moberg. Men, men! Niðast á síðu 168 í bókini – grein­in eitur ”Tað Nationala” – er ein ólesilig fløkja, sum ikki hongur saman. Ein grein eitur Frammiúr Før­ oy­ingar. Orðið frammiúr kemur fleiri­staðni fyri í bókini. Tað er eisini vanligt, at saman­ sett orð, til dømis lands-menn, fyri­koma í bókini við bindistriku. Tað er sera óheppið og órógv­ andi hjá teimum, ið lesa bókina, at hava kenslu av, at handritið ikki hevur verið endaliga rætt­lisið, áðrenn tað varð latið til prent­ ing­ar. Annað upplagið av KJAK undir krígnum eigur skjótast gjørligt at verða givið út rættlisið – ætlað til skúlabrúks eins og allar hinar bøkurnar hjá Williami Heinesen og Heðini Brú. Frægast er kanska at makulera restina av fyrsta upplagi. Til tess at lýsa, hvussu okk­ ara nevndu rithøvundar við hol­ bergsk­um kannu­stoypara­humori og handa­lagi myndaðu føroyskan politikk 1943-1944, verður greinin SØGUTOS 8.7.1944 við hesum skrivað in extenso: Teir leikandi eru: Pápin …. Ramligur fullveldis­maður Sonurin.. 14 ára gamal skúla­næm­ ingur Sonurin: (Situr og lesur í ”Dagblaðnum”). Pápi, her stendur at lesa, at Føroyar í 16. øld vóru ”et sandt og vist Norges krones land og ledemod.” Íðan, vóru vit so ikki føroyingar tá? Pápin: (Situr og fær sær døgurða). Hvat sigur tú, Óli? Jú vist vóru vit føroyingar, tað hava vit altíð verið, og tað eru vit tíbetur enn. Sonurin: Jú men, hvussu kundu vit so samstundis vera ”et Norges krones land og ledemod og Norges riges rette medbyggere og indfødte mænd?” Pápin: Lat meg síggja! Jú, hetta hava skilamenn skrivað, so tað man vera rætt (grundar eitt sindur) Ja, Óli…vit vóru norðmenn. Vit eru tí betur sprotnir av góðum norskum runni, tí eru vit ikki enn av látri KJAK UNDIR KR Eitt bókaummæli: BÓKAUMMÆLI