týsdagur 23. apríl 2019síða 32

Mikudagur 24. apríl 2019 · Nr. 46 32 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 KJAK ræddust mest. Tó um­hvørvi og dálking ikki fylti ser­liga nógv tá, so hevur tilvitið altíð verið har. Eg minnist ikki hvat tað var sum gjørdi tað, men tá eg var umleið 15 ár gavst eg at vaska hárið við sjampo og balsam í eitt ár ella so tí eg varð bangin fyri at kem­ik­ aliuni oyddi lívið í sjón­um. Í dag klúgvi eg maskin­upp­ vaskitablettirnar í helvt, tí uppvaskimaskinan er bert hálva stødd. Vit eiga ikki at brúka meir enn neyðugt, og alt ger mun! Eins og eg gjørdi tá, so stúrir Greta fyri sínari framtíð. Í mun til okkara stúran 1980’unum, so hevur hon merkt umhvørvisbroyt­ingar­n­ ar á egnan kropp, og hon veit, at tað er okkara framleiðsla og nýtsla, sum ávirkar umhvørvið og lívið á jørð. Hon heitir á okkum øll, um at gera okkara til at røkka málinum. Eg hevði ynskt, at eg var líka so djørv sum Greta. Hon sum megnar at seta umhvørvi á dagsskrá á ein heilt nýggja hátt, sum er út frá sjónar­horn­ in­um á stúrandi børnum. Hon megn­ar at reisa eina fylking á fleiri milliónir børn, ung og gom­ul bara uppá nakrar mán­ að­ir. Tíbetri hevur hon fingið heims­ins leiðarar at lurta. Vón­andi fær hon eisini heims­ ins leiðarar, okkara politikarar og hvønn einstakan av okkum eisini at handla. Kravið til okkara er, at seta tiltøk í verk, soleiðis at hitin á jørðini ikki skal hækka meir enn 1,5 stig næstu 50 árini. Nógv hava tosað um um­ hvørvið áðrenn Greta. Hví er tað júst hana vit hoyra? Hví er tað júst hon, sum slær í gjøgn­ um - Orsøkin er helst tí, at hon talar til okkara foreldra­in­ stinkt, og tí vit innast inni vita, at mátin vit liva í dag, er ein hóttan ímóti framtíðini hjá okkara børnum. At okkara børn eru hótt fær okkum at lurta. Eg takki fyri at hava fingið møguleikan at geva mítt íkast til veðurlagsverkfallið og verða við til at stuðla og fremja neyð­ugu broytingarnar. Takk fyri at so nógv tykkara eru møtt og 1000 takk til fyri­skip­ ar­nar, ið hesaferð fyriskipa 16. veð­ur­lagsverkfallið á rað. Spurd "er Svøríki ikki ov lítið og týdningarleyst í um­ hvørvis­spurninginum í heims­ høpi?" - so svarar Greta: "you are never to small to make a difference". Føroyar er lítið, men hóast tað skula vit sjálvandi taka ábyrgd og vísa globalt um­ hvørvis­samhaldsfesti. At vit eru lítil, er ein fyrimunur fyri at kunna umstilla samfelagið skjótt, og verða fyrimynd fyri størri londum og tyngri skip­ an­um. Á øllum fláum í sam­ felagn­um skula vit taka ábyrgd og lóggeva, upplýsa, píska og geva gularót, fyri at vit kunnu røkka setta málinum sum skjótast. Hvat verður so gjørt her heima og í okkara egnu komm­ unu? Sum býráðslimur í Tórs­ havnar kommunu og sitandi í um­hvørvisnevndini havi eg sjálvsagt nøkur hjartamál inn­ an umhvørvið, sum fylla nógv hjá mær, og sum eg havi raðfest at arbeiða við. Eg fari at greiða eitt sindur um 5 teirra, sum øll eru við til at minka um útlát og dálking. Málini eru: 1. Heimsmál nr. 12, sum er um ábyrgdarfulla nýtslu og framleiðsla. 2. Bussleiðin 3. Fótgangarateigar 4. Burðardygg orka og oljutangar 5. Plast og órudd í náttúruni, og hvussu vit kunnu koma hesum til lívs Aftur til mál nummar 1: Heims­ mál nr. 12 er um ábyrgdarfulla nýtslu og framleiðslu. Tíverri, so eru vit nøkur forbrúk­ara­ svín. Tað er eingin penur máti at siga tað uppá! Vit hava ein keypi og blaka burtur mentalitet sum er øði­ ligur. Nýtslan økist ár eftir árum. Vit innfluttu 10% fleiri vørur í 2018 enn í 2017. Seinastu 10 árini er innflutningurin vaksin úr 5,0mia upp í 7,7mia. Vørur úr Kina og Asien er farnar úr knappar 450 mil. til næstan 800 mil. Okkara forbrúk hevur ongantíð verði størri. Kommunala brennistøðin hoknar undan og brennir meir enn 95% av árinum, nátt sum dag. Býráðið leitar í hesum døgum eftir einari loysn, einari nýggjari brennistøð, sum kann brenna enn meir, tí vøksturin á okkara burturkasti er lini­ erur og gongur beint uppeftir. Brennistøðin kann sjálvsagt ikki brenna meir. Er hettar ikki visionertleyst og at gera einki við høv­uðs­ trupulleikan? Hví ikki heldur politiskt siga, at vit minka burturkasti við eini 20% ella 50%! Hetta við, at vit skula keypa minni, keypa betri og longri­ haldandi vørur, brúka tær longri og endurnýta. Tað nýggja er, at vøran skal eisini verða lætt skiljast sundur aft­ ur í ráðevni, soleiðis at hon kann endurnýtast aftur. Vit skula skilja burturkasti so minni endar í brenni­ovn­in­ um. Lívrunnið skal skiljast til biogassverkið og vit skula verða nógv nógv betri til at skilja eltól, plast, pappír, metal o.s.f. soleiðis hesi avmarkaðu og dýrabaru ráðevni verða ver­ andi í umferð. Mál nummar 2 er Bussleiðin. Kollektivur flutningur er um­ hvørvisbetri, men bert um nógv koyra við! Tí skal buss­ leiðin verða super góð! Beint nú, halda vit ondina eitt sindur, tí sum flest øll vita, so er nýggj bussleið komin. Um hon er betri ella skal tillagast ella vendast aftur, muga vit bíða til eftirmetingarnar hava verið. Bussleiðin skal verða góð og brúkbar. Hon er loysnin ikki einans uppá parker­ings­ trup­ulleikarnar í býnum, men er eisini við at minka um dálk­ ing og útlát. Mál nummar 3 er um fót­ gang­arateigar. Skula fleiri velja bilin frá, má tað verða trygt at ganga. Okkara bilpark veksur við einum 1500 bilum um árið! - Í dag er ferðslan so nógv, at fleiri hætta sær ikki út at ganga. Skula vit tora at lata børnini ganga og taka bussin, so skal tað eisini verða trygt at ganga yvir um vegin. Hugburðurin til gongufólk og gonguteigar er ikki góður í Føroyum. Stendur tú og roynir at sleppa yvirum ein veg, har eingin gonguteigur er, so er tað hættisligt og ikki fyri illa gongd ella børn. Tí skal kommunan og landið eisini verða við til, at gera fleiri gongu­teigar og nútímansgera teir, soleiðis at teir eru nógv sjón­ligari, upplýstari og trygg­ ari at ganga yvir um. At fleiri ganga, minkar sjálvsagt eisini um dálking og útlát. Fjóðra og næststeinasta málið er um orku og oljutangar. Sera nógvir oljutangar eru blivnir skiftir og skula skiftast í nærmastu framtíð sambært kunngerð nr. 124 frá 2018. Leyst­liga mett, er talan um einar 1500 tangar, bert í Tórs­ havn­ar kommunu. Tíverri eru burð­ardyggari orkuloysnir nógv dýrari enn at skifta olju­ tang­an. Tí velja tey flestu at skifta tangan og halda áfram við oljuni. Hóast umhvørvisliga hevði tað verið nógv betri, um tey skiftu til varandi orku. Brúka tey 2L olju um dagin 365 dag­ar um árið er talan um knapp­ar 1,1mil L um árið. Tá tú hev­ur inviserað í ein nýggjan olju­tanga, fert tú hægst sann­ líkt at brúka hann í einari 30- 50 ár. Tí eiga vit sum skjót­ast, at seta tiltøk í verk, soleiðis tað verð­ur nógv lættari at velja grøna orku. Tíverri er hjálpin sein á veg. Hvørki land ella kommuna hava gjørt nógmikið fyri at eggja fólki at skifta yvir til grøna orku. Okkurt er gjørt, men tann besta hjálpin hevði verið, at bjóða eitt bíligt lán yvir langa tíð, soleiðis at ein ikki skuldi leggja einar 80-100t krón­ur á borðið í einum. Fyri landið hevði tað loyst seg fígg­ ar­liga og á umhvørvis­rokni­ skap­inum. Fíggjarliga er minni inn­flutningur av orku er posi­ tiv­ur fyri handilsjavnan. Fingu fólk sær hitapumpu, jarð­hita ella fjarðhita, vóru pengarnir í Før­oyum, ístaðin fyri, í lumm­ unum hjá onkrum risa­olju­ felagi í útlandinum.. Eitt annar stórur um­ hvørvis­trupulleiki sum fyllir nógv hjá okkara børnum, er plast og órudd í náttúruni. Hettar er 5. og seinasta punkti. Men, hví finna vit okkum í, at so nógv órudd liggur og flýtur. Hettar er stór hóttan ímóti djóralívið, margfeldi og okkara egna lívið. Her má lógar­smíð­ ar­nir taka pískin fram. Tað finst einans ein rættvísur dóm­ur fyri at blaka órudd í nátt­úruna, og tað er at skula rudda tað og annað órudd upp­aftur. Tí er loysnin ímóti hesum óruddi, at tey sum órudda og blaka í náttúruna skulu revsast við sam­felags­ tæn­astu. Tey skula út at taka órudd upp í t.d. 21 dagar. Hettar vóru míni úrvaldu 5 mál. Tey eru bert ein pinkalítil partur av stóru heildini, sum øll hava týdning. At stúrast fyri framtíðini hava umhvørvisangist skal ikki verða lagnan hjá okkara børn­um. Einasta viðgerðin er vón­in. Vónina fáa vit, um tað verð­ur handlað. Vit skylda okkara børnum at handla og skapa tær broytingar, ið eru neyð­ugar fyri at tálma veð­ur­ lags­broytingunum. Takk fyri! Framhald frá síðu 31 Nógv hava tosað um um­hvørvið áðrenn Greta. Hví er tað júst hana vit hoyra? Hví er tað júst hon, sum slær í gjøgn­um - Orsøkin er helst tí, at hon talar til okkara foreldra­in­stinkt, og tí vit innast inni vita, at mátin vit liva í dag, er ein hóttan ímóti framtíðini hjá okkara børnum. At okkara børn eru hótt fær okkum at lurta Men, hví finna vit okkum í, at so nógv órudd liggur og flýtur. Hettar er stór hóttan ímóti djóralívið, margfeldi og okkara egna lívið. Her má lógar­smíð­ ar­nir taka pískin fram