hósdagur 9. mai 2019síða 11

FRÍGGJADAGUR 10. MAI 2019 SOSIALURIN 53 11 Fólk við tunglyndi og angist í størri vanda fyri lívsstílssjúkum - Um tú mistrívist sálarliga og sosialt, hevur tú nógv minni yvirskot til at liva heilsugott, sigur Magni Mohr, leiðari í Fólkaheilsuráðnum PÆTUR HJALMAR EVENSSON PATURE@SOSIALURIN.FO P ersónar við tunglyndi og angist eru í nógv størri vanda fyri at fáa nakrar av teimum vanligu lívs­ stílssjúkunum. Tað sigur Magni Mohr, ph.d. í ítróttarfysiologi og stovns­ leið­ari í Fólkaheilsuráðnum. - Tey hava lyndi til at fáa hjartasjúkur, sukursjúku og aðrar kropsligar lívs­stíls­ sjúkur áðrenn tey, sum ikki hava tung­ lyndi og angist, sigur hann. Taka tær skeivu avgerðirnar Møguleikin fyri at hesir bólkar taka skeiv­ ar avgerðir á øðrum heilsuøkjum er nevni­ liga stórur. - Tey hava væl størri møguleika fyri at hava verri mat- og rørsluvanar, og hó­ ast eg ikki havi tøl fyri tí, vænti eg, at møguleikin fyri at enda í rúsdrekka- rús­ evnis­misnýtslu eisini er munandi størri, sigur Magni Mohr og vísir á manglandi yvir­skotið í gerandisdegnum. - Um tú hevur tað ringt við tær sjálvum og mistrívist sálarliga og sosialt, so hevur tú nógv minni yvirskot til at liva heilsugott og røra teg í mun til tey tilmæli, sum eru. Magni Mohr greiðir víðari frá við støði í angist: - Tey, sum hava angist, hava lyndi til at isolera seg sosialt, og tað gongur út yvir sosialu heilsuna. Menniskjað er ein sosial vera, sum hevur tørv á at vera saman við øðr­um menniskjum. Men hevur mann trup­ult við at fara út millum fólk, tí mann er ótta­fullur, so kemur mann inn í eina ring­rás, har mann hevur trupult við at taka tær betru avgerðirnar. Tað sama, tá mann hevur tunglyndi. Rørsla sum partur av viðgerðini Ein sunnur lívsstílur hevur í hesum sam­ bandi stóran týdning. - Tað eru sterk prógv fyri, at kropslig venjing hjálpir fyri angist, sigur Magni Mohr. Hann vísir á, at tá mann ger kropsligar venjingar, aktiverar mann nakrar av teim­ um somu lívvirkisligu skipanum í heil­an­ um, sum antidepressiv evni virka á. - Tá mann rørir seg, hevur mann eina betri kropskenslu, og kropskenslan hong­ ur í stóran mun saman við, at mann hev­ ur frígivið nøkur stoff frá heilanum, sum geva eina kenslu av eydnu. Tær mek­an­ is­murnar í heilanum eru tær somu mek­ anismurnar, sum millum annað anti­ depressiv evni rigga á. Tí kann mann brúka venjing sum part av viðgerðini, sum sjúklingar við tunglyndi og angist fáa, sigur Magni Mohr. Nýtt fyribyrgjandi viðgerðartilboð Men nú verður ein roynd gjørt fyri at koma ein part av trupulleikanum til lívs. Ein arbeiðsbólkur við fimm fólkum hevur seinastu tvey árini arbeitt miðvíst við at skipa ein heilsustovn, sum skal minka um vøksturin av lívsstílssjúkum í Føroyum. Hetta er eitt samstarv, sum kallast Heilsuframi, har endamálið í fyrstu atløgu er at fáa nøkur viðgerðartilboð til fólk, sum eru í byrjunarstiginum til fólkasjúkur. Málið er at arbeiða fyribyrgjandi, áðrenn mann verður so sjúkur, at sannlíkindini eru so mikið vánalig fyri at blíva heilt frískur aftur. - Er mann í teirri støðu, so er tankin at kunna hjálpa teimum, áðrenn tað verður verri. Tað, sum eyðkennir nógvar av teimum stóru fólkasjúkunum, er, at tá mann fyrst er blivin álvarsliga sjúkur, so verður mann sendur í viðgerð, og tá eru sannlíkindini fyri at blíva frískur nógv minni, enn um mann setur fyribyrgjandi viðgerð í verk fyrr, sigur Magni Mohr. Magni Mohr, ph.d. í ítróttarfysiologi og leiðari í Fólkaheilsuráðnum Tá mann er óttafullur, kemur mann í eina ringrás, har mann hevur trupult við at taka tær betru avgerðirnar