týsdagur 18. juni 2019síða 10

Mikudagur 18. juni 2019 · Nr. 69 10 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 HEILSA Hava vit gloymt gleðina við at vera menniskja? Mistrivnaður og sálarlig líðing millum børn og ung eru fløkjaslig fyribrigdi, og tað er breið semja millum serfrøðingar um, at tað sjáldan bara er ein orsøk til eina slíka støðu. Men, tá kurvan fyri mistrivnað gongur upp eftir, bendir mangt á, at okkurt er galið Vilmund Jacobsen Alt fleiri børn og ung hava tørv á sálarligari viðgerð, og í eitt nú Región Sælandi í Dan­ mark sæst ein munandi vøkst­ ur í ávísingum til barna-og ung­dómssálarfrøðina. Talið av børnum og ungum, sum fingu ávísingar til sálar­ hjálp í 2012, var 1340, men hetta tal vaks upp í heili 2058 í 2018 – ella ein vøkstur á heili 718 børn og ung eftir bert seks árum. Men, tað er ikki bara í Da­n­ mark, at hetta er gongdin. Al­ tjóða heilsuprofilar siga tað sama. Hetta eru viðurskifti hjá børnum og ungum, sum hava tað trupult á lívsleiðini, og ser­ frøðingar vísa á, at henda gongd eigur at verða loyst í felags­skapi – eisini í felags­ skapi millum lond. Sálarfrøðingurin og dagligi leið­arin í Girltalk.dk, Anna Bjerre, vísir á, at tað eru nakrir bygn­aðir ella strukturar, sum eru við til at trýsta tey ungu á ein ósunnan hátt. - Vit kunnu eisini spyrja soleiðis: Um tey ungu standa í einum herviligum illveðri – skulu vit tá læra tey at finna fóta­festi í storminum, ella skulu vit flyta tey burtur úr meld­ur­ódnini? Anna Bjerre heldur tað vera utopi at snakka um, hvussu sterk ella harðfør tey ungu eru. - Eg haldi, at vit leggja ov nógv á tey ungu. Tað eru nøkur bygn­aðarlig viðurskifti, vit sum samfelag skulu broyta, held­ur sálarfrøðingurin. Ung skulu fremja Anna Bjerre sær í stóran mun fyri sær, at útbúgvingarskip­ anin spælir ein leiklut, og at skipanin er við til at fremja eina hugmynd um nakrar hug­ sjón­ir, sum næstan eru ómøgu­ ligar at liva upp til. Sálarfrøðingurin er heldur ikki hin einasta, sum vísir á hesi viðurskifti – at tað er skip­ an­in, sum í ov stóran mun legg­ur upp til, at tey ungu alla tíðina skulu fremja ella vísa, hvat tey duga. Háskúlaleiðarin, Anja Ryk­ ind-Eriksen, upplivir eisini, at tað er eitt øgiligt fokus á góð próv­tøl, og at tey ungu alla tíð­ ina er á veg eina ella aðra­ staðni. - Tað byrjar rættiliga tíðliga, at tey skulu taka støðu til, hvat tey vilja – ja, hetta byrjar longu í 5.-6. flokki. Tað er ikki vist, at tað verður, sum tey ætla, men hetta ger nakað við børnini, sigur háskúlaleiðarin. Hon heldur tað næstan vera ræðandi, hvussu nógv tey ungu eru ”vand” í at skula fremja. Hon vísir á, at fleiri av henn­ara há­skúla­næmingum kunnu ivast í, um teimum bagir okk­ urt, nú tey ”bara” hava valt at fara á háskúla. Hon heldur, at hetta er ein ógvuliga keðligur hugsunar­ hátt­ur, tí tað ræður jú um at vera tann, tú ert. - Men, tað eru tey ungu ikki von við. Tey eru von við at krógva sínar minni attraktivu síður og gloyma, at tey eru nóg góð við bara at vera til, sigur Anja Rykind-Eriksen. Politiski myndugleikin hev­ ur eisini heft seg við, at fleiri børn og ung mistrívast. Tí er pen­ingur eisini veittur til bráð­ feingisátøk í Danmark, har región­irnar saman við komm­ un­unum fram móti 2021 skulu arbeiða við tí, sum rópt verður ”framskundað átøk”. Hesi átøk hava til endamáls at síggja møgulig tekin um mis­trivnað fyrr, enn gjørt verður í dag, og á henda hátt verð­ur vónað, at tiltøk kunnu setast í verk, áðrenn mis­trivn­ að­ur mennist til sálarliga sjúku. Ræður um samstarv Kresten Dørup er leiðari í barna-og ungdómspsykiatriini í Región Høvuðsstaðnum, og hann er eisini næstformaður í stýrisbólkinum fyri fram­ skund­aða átakinum. Hann sigur, at kommunur og regiónir eru samd um at brúka meginpartin av peng­un­ um í framskundaða átakinum í sjey kommunum, har serligur dentur verður lagdur á at stuðla starvsfólkunum, sum ar­beiða við børnunum og teim­um ungu. Kresten Dørup sigur, at málið er at styrkja samstarvið um tann partin, sum beinleiðis hevur við børn og ung at gera, og her kann talan vera um sálarfrøðingar, skúlalærarar, náms­frøðingar og onnur. - Vit trúgva, at sálarfrøðin í samstarvi við tann kunnleika, sum kommunur og tess starvs­ fólk hava til børnini og tey ungu, kann verða við til at veita neyðugu hjálpina fyrr, sig­ur hann. Charlotte Djuraas er PPR- leiðari í Gladsaxe kommunu, og hon er eisini forkvinna í stýris­bólkinum fyri fram­ skundaða átakið. Hon ásannar eisini, at talið av børnum og ungum, sum hava tað trupult, er veksandi, og avbjóðingarnar gerast meira truplar. - Tað er tørvur á at menna nýggj átøk fyri at finna fram til børn og ung, soleiðis at hesi tíðliga kunnu hjálpast. Hetta skal gerast, áðrenn trupul­leik­ arnir gerast ov stórir, sigur Charlotte Djuraas. At ganga í toku Ein háttur at umgangast, at trupulleikarnir veksa, er at snakka um tingini og vísa børn­um og ungum, at tað er í lagi ikki altíð at vera í góðum lag – og at góða lagið saktans kann koma. - Men, hetta krevur, at tú hev­ur nøkur amboð og kunn­ leika til kenslur, sum børn og ung ikki fáa, um trupul­leik­ arnir ikki verða viðgjørdir og arbeiddir, sigur sálarfrøð­ing­ ur­in, Anna Bjerre. Hon vísir á, at tað nyttar einki við lappaloysnum, sum einki geva í longdini. Neyðugt er heldur at taka um rótina á trupul­leikunum. Háskúlaleiðarin, Anja Ryk­ ind-Eriksen, hevur eisini sæð, at pláss er ikki fyri mistøkum hjá børnum og ungum, og tað hendir eisini, at tað eru for­ eldr­ini sum óbeinleiðis trýsta børnini við spurningum sum: - Hvat hevur tú gjørt? Hvag­ ar gongur leiðin, og hvussu kem­ur tú har til? Hetta kann verða viðvirk­ andi til, sigur háskúlaleiðarin, at pláss ikki er fyri skeivum valum. Kortini sær hon eisini, at foreldur í størri mun enn áð­ur eru barnagenta fyri síni egnu børn. - Foreldur vilja helst ikki, at børnini eru við undirlutan í staðin fyri at taka barnið, sum grætur, til sín og snakka um tingini. Knappliga skulu hesi ungu standa á egnum beinum, og tað er tá, at tey verða sligin um koll, sigur háskúlaleiðarin, Anja Rykind-Eriksen. Sálarfrøðingurin, Anna Bjerre, sær eisini eina gongd, har pláss ikki er fyri mistøkum. - Tað sær út til, at tey ungu í dag ganga sum eftir einari linju í toku, tá tey skulu taka sín­ar avgerðir. Men, tá eg var barn, høvdu vit ein heilan fót­ bóltsvøll at spæla á. Mangt bendir á, at fólk gloyma virðini í at vera menniskja – uttan alla tíðina at hugsa um avrik, sigur sálarfrøðingurin. - Um tey ungu standa í einum herviligum illveðri – skulu vit tá læra tey at finna fótafesti í storminum, ella skulu vit flyta tey burtur úr melduródnini? spyr sálarfrøðingur