hósdagur 18. juli 2019síða 19

FRÍGGJADAGUR 19. JULI 2019 SOSIALURIN 82 19 som har hersket i huset nu i flere år, har været og er begrænset til næsten intet. Der har været nu og da lidt syning for folk og bagning for en handel... Men udgifterne er store. Berghild søster og jer går hilseløse, ude af stand til at gøre det mindste. Moder venter kun på at vores sygelighed skal forbedre sig i den grad at vi skulle blive i stand til at rejse bort herfra og prøve på at begynde på en eller anden levevej.” Leggið nú hesi orðini “at rejse bort” afturat orðunum “vi skamm­er os”, sum eg nevndi í áðni. Vit koma aftur til tey. Eftir at pápin var farin, og Sára Maria sat einsamøll við barnahópinum, kundi bygda­ fólkið í allari neyðini ugga hana við, at fiskurin var fingin til høld­ar og lá stakkaður, klárur at selja. Men enn einaferð gjørdi náttúr­an ein vørr, so ársverkið kom ongantíð í hús. Eitt øtiligt óløgið stóð niðan á bakkan og druknaði tí dýrabaru last. Eitt heilt ársverk spilt eftir lítlari løtu. So har reyk eisini einkju­ pen­sjónin. Vit kunnu helst øll livandi ímynda okkum tann ekka, sum mundi bylgjast í mammuni, nú bæði forsyrgjari og inntøka hvurvu í einum. Men Sára Maria var kná. Hon setti í seg, at børn­ini skuldu ikki setast út. Tey skuldu vaksa upp saman her í heimbygdini, og her hava grannarnir, bygdafólkið og familjan norðanfyri heilt givið verið teimum ein hollur stuðul. 18 ára gamli Petur skrivar víðari til farbróðurin: “Moder står i gæld til sine brødre, men som farbror ser er vores forhold så fortvivlende at jeg synes det forventes må i sig selv være nok til at anbefale os gyldige til at være berettiget til den fulde understøttelse foruden at man ydermere behøver at blotte sig. Vi kan også oplyse at moder ikke nyder nogen understøttelse af nogen kasse eller fattigvæsenet... Det kan ikke nægtes, at jeg har levet under serlige dårlige omstændigheder, jeg har været syg siden jeg var 13 år, og det meste af tiden har jeg beholdt sengen.” Og leggið tykkum nú hesi orð­ini “at stå i gæld og at blotte sig” afturat orðunum “at rejse bort” og “vi skammer os”, sum eg nevndi í áðni. Vit koma aftur til tey. Heilsan hjá Sáru Mariu fór skjótt at bila, men hon megnaði at halda hita í reiðrinum í eini 9 ár eftir at maðurin fór – við ongari inn­tøku ella hjálp frá landi ella kom­munu. Til endans gav hon tó skarvin yvir og flutti norður til familjuna í Vestmanna, har hon andaðist fá ár seinni, einans 47 ára gomul. Sostatt var P. M. Dam bæði faðir- og móðirleysur lon­gu 21 ára gamal. Og lat okkum nú venda aftur til orðini, sum eg dróg fram úr brævinum frá unga Petur. Hann talar um skommina; um at mamman bíðar eftir, at sjúku børn­ini verða nóg frísk til at kunna flyta burtur; at tey standa í skuld til næstringar og at tey mugu blotta seg fyri øvrigheitini fyri at fáa hjálp. Hesi sterku orð, sum longu her bylgjast í 18 ára gamla drongi­num, komu at merkja allan hans lívsgerning. Tí tey eru lýsandi dømi um ta ráðandi og eyðmýkjandi almuguhugsan, sum P. M. Dam brúkti alt sítt lív til at gera upp við: Hend­ an almuguhugsan, sum trælk­ aði og ómynduggjørdi tey, sum óforskylt mistu inn­tøku­ grund­ar­lagið, antin tey vóru gomul, sjúk, invalid ella mistu for­syrgjaran. Nei, menniskjað skuldi ikki krúpa ella koma við hattinum í hondini, fyri at prógva, at tey vóru “værdigt trængende”. Hinvegin skalt tú við røttum ryggi kunna taka ímóti teirri hjálp, sum tú hevur rætt til - tað er hitt sanna og ediliga lívsfrælsi. Tí var tað heldur ikki løgið, at millum sporini frá Petur Mohr Dam í húsinum á Tvøroyri lógu orginalu lógaruppskotini og røðurnar, sum hann helt á tingi, tá sosiallóggávurnar vóru fyri síðst í fimmtiárunum: Lóg um barnaforsorg, lóg um invalidurentu, lóg um einkju­ pensjón og lóg um fólkapensjón. Hann vildi víðka og menna tað, sum fólk høvdu rætt til, tá tilveran syndraðist. Hann vildi tryggja fólki eitt virðiligt lív – eisini eftir at tað ringasta var hent. Drívmegin í øllum hansara virki var hitt fagra hugtak »Frælsi«, ið stendur ovast í stevnu Javnaðarflokka um allan heim. Við fíggjarliga frælsinum fylgir sanna lívsfrælsi, sum P. M. Dam var so upptikin av. Hann tosaði alt sítt lív um frælsi frá økonomiskum vesældómi og trældómi, ímyndað við teimum trimum frælsun­um: Bú-, arbeiðs- og lær­dóms­rættinum! Ella júst tað øvugta av tí, hann skrivaði pápabeiggjanum um. Hann vildi tryggja fólki frælsi at búseta seg, har gott er at liva; frælsi at kunna vinna sær til lívsins uppihald; og frælsi at kunna nema sær útbúgving, and­liga ella handliga, sama um fólk eru rík ella fátæk av burði. Í dag er kanska trupult at ímynda sær ta sosialu neyð, sum vald­aði millum tey ognarleysu í Før­oyum. Korini hjá teimum faðir- ella móðurleysu. Teimum sjúku og gomlu, kvinnunum og børnum. Hjá teimum, sum vistu sær ongan annan útveg enn at liva av náðini hjá øðrum. Hesi eru ikki tey, sum søgan er skrivað um. Hetta eru tey navn­leysu, sum skøldini hava ikki yrkt um, sum standmyndir eru ikki reistar av, sum vegir eru ikki uppkallaðir eftir. Hetta eru tey, sum ongan gravstein fingu, tey, sum tóku sporini við sær í grøv­ina. Søgan hevur altíð verið skrivað av og um tey, sum ráddu fyri borgum, um kongar og høvdingar, stórbøndir og ognarmenn, um skiparar og reið­arar, restmenn og knáar kapp­ar. Helst er hetta eisini orsøk­in til, at so forsvinnandi lítið er skrivað um Petur Mohr Dam og fyri tað eisini um tann flokk, sum hann stjórnaði alt sítt vaksna lív, og sum, um nakar, hevur myndað modernaða før­ oyska vælferðarsamfelagið. Og tað er spell, tí har eru upp í leypar av søgum at skriva um. Tað eru søgurnar um mannin, sum var floksformaður, sóknar­ stýris­formaður og tinglimur fyri Suður­oynna í heili 40 ár. Sum var folka­tingslimur í 12 ár, og tvær ferðir varð valdur til løgmann. Tað eru søgurnar um mannin og tey, sum stovnaðu landsins fyrsta veruliga fakfelag og Javn­aðarflokkin. Um blaðið og blaðstjóran, læraran, lærara­ felag­formannin, handils- og vinnu­lívsmannin. Um tann fræga telvaran, hin gávaða yrkjaran, tann vertskapiliga avhalds­mannin, um hin altíð for­elskaða ektamannin og um­ sorganarfulla familjupápan, hin hjálpsama svágin og avhildna barnavinin. Tað kundi eisini verið søgan um mannin, sum saman við Louis Zachariasen longu í 1931 á fyrsta sinni legði uppskot fyri tingið um at viðurkenna merkið, sum føroyskir studentar høvdu hongt út gjøgnum gluggan á Garði í 1919. Um politikaran, sum áhald­andi virkaði fyri før­ oysk­um limaskapi í Norður­ landa­ráðnum. Um faðirin at heimastýrislógini, sum onnur denna dag øvunda okkum. Um tann mann og flokk, sum tók tey stóru sosialpolitisku sløgini í Føroya søgu. Men tað kundi eisini verið søgan um mannin, sum mundi verið sprongdur í luftina. Tað var hin 18. september 1946, at bumban brast undir løg­tingi­num, har Dammurin plagdi at sita og arbeiða til út á næturnar. Havnin vaknaði við ein brest, býurin skalv og rútar knústust heilt oman í Vágsbotn. Men hin rundleiddi maðurin við tí runda andlitinum og teimum rundu brillunum og hatti á høvdinum var farin tíð­ liga heim, tí dótturin, Bjarma, hevði føðingardag. Gerningsmaðurin, sum hevði ætlað Petur Mohr Dam bumbuna, varð ongantíð funnin, hóast politiið lovaði ein dusør upp á 5000 kr. Men mong ár seinni, tá Petur Mohr Dam var løgmaður, varð hann boðsendur til ein mann, sum lá at doyggja. Hesin bekenti nú sína synd og bað um fyrigeving. Tað fekk hann, og løgmaður tók navnið á manni­ num við sær í grøvina. Men hetta er eisini søgan um mannin, ið varð hildin uppi av tveimum kvinnum, sum vit ikki skulu gloyma ein dag sum hendan: Móðurin, Sára Maria, og konan, Ragnhild, sum tí­ betur báðar eru uppkallaðar og soleiðis liva víðari millum okkum hvønn einasta dag. Góðu skopuningar, góðu áhoyrarar Enn einaferð vil eg vegna famil­ ju­na takka Skopunar bygd og borgarstjóra fyri stand­mynd­ina, sum fer at halda lív í minninum um Petur Mohr Dam. Mín vón skal vera, at tey, sum leggja leiðina her framvið, eisini fara at minnast ta søk, sum hann fyrst og fremst vígdi sítt lív: At koma til lívs fátækt og kúgan. Soleiðis at menniskjuni skulu ikki dragast við slíkt, sum hann stríddist við sum 18 ára gamal í brævinum til farbróðurin: Skomm og skuld, at muga flyta burt­ur av neyð og at muga blotta seg fyri øvrigheitini. Kæru vinir Hansara hugsjón er greið, tí øll eru vit menniskjabørn fødd inn í hendan heim. Og øll hava vit rætt til satt lívsfrælsi; til tað góða lív­ ið, í tí góða samfelagnum, har vit hava frælsi at búgva, har tað er gott at vera; har ein og hvør skal kunna forsyrgja sær og sínum, og øll hava fría atgongd til lærdóm, upplýsing og mentan, óansæð um ein er ríkur ella fá­ tækur av burði. Hetta stríð stóð fyri stóran part á Tvøroyri, sum í stóran mun var meinlík Skopun – ung niður­setubygd av fiskafólki. Men tað var her í Skopun, hans vøgga stóð. Av korunum, sum hann sá móðir sína liva í, sáddist og spíraði tann lívsgerningur hann trein. Og hóast hann ongantíð sjálvur – hvørki tá ella seinni í lívi­num - gramdi seg um pen­ inga­ligu neyðina og vána­ligu heilsu­støðuna í ung­dóms­ár­ unum, er veruleikin tann, at Pet­ ur Mohr Dam longu sum 9 ára gamal talaði hesi orð við mammu sína: Grát ikki mamman. Tá eg verði stórur, skal eg berjast fyri teimum veiku! Takk fyri! Nógvir Dammarar savnaðir, tá standmyndin varð avdúkað