hósdagur 25. juli 2019síða 12

FRÍGGJADAGUR 26. JULI 2019 SOSIALURIN 85 12 BRANDUR MORTENSEN NOLSØE T að kann vera trupult at ganga turrur á ólav­ søku. Fært tú bjóðað ein snaps, verður vænt­að, at tú tekur av. Smakkar tú tær ikki á, kann hetta tulkast so­leiðis, at tú tekur ikki við blíð­ skapinum. – Trupulleikin tekur seg upp, tá ein verður tráðspurdur um, hví ein ikki vil smakka sær á. Tað sigur søgufrøðingurin Elin Súsanna Jacobsen, sum hevur granskað í rús­drekka­sið­ um í Føroyum. Sambært henni er ólavsøkan enn merkt av aldargomlum sið­ um, sum kunnu skapa truplar støð­ur fyri tey, sum ikki ikki vilja smakka sær á. Aldargomul siðvenja Rúsdrekka hevur í øldir verið við til at mynda ólavsøkuna. Longu í 1600 talinum varð veitsla hildin, eftir at løgtingið var sett, og tá varð drukkið. Tó var siður at drekka við fyriliti. – Fólk vóru fyrivarin og ans­ aðu eftir ikki at gerast ov full. Tað bleiv moraliserað soleiðis, at hevði onkur fingið ov nógv niður­um, skuldi viðkomandi ikki hava meir, fyrr enn nakað var runn­ið av, greiðir Elin Súsanna Jacob­sen frá. Hóast rúsdrekka er ein aldargamal partur av ólav­søku­ na, eru mangar siðvenjur til í dag, sum hava livað væl styttri. Í dag eru tiltøk sum kappróður, fót­bóltur og midnáttarsangur við til at geva ólavsøkuni inni­ hald. Men fleiri av nýggjaru sið­venjunum kunnu hugsast at hava verið neyðugar, tí tær geva fólki okkurt at takast við á ólav­ søku. – Hildið verður, at eitt nú kapp­róðurin kom væl við, tí við hon­um fingu fólk annað at taka sær til enn at drekka. Eitt nú í 1800 talinum komu fólk saman á ólavsøku einamest fyri at drekka, og tað førdi til, at fólk drukku seg um koll, sigur Elin Súsanna Jacobsen. Rúsdrekkanýtslan er vorðin siðiligari Um hetta mundið vóru frá­ halds­rørslurnar sterkar, og haðani kom hugburðurin, at tað sømdi seg ikki at drekka. Ymsar samkomur, eitt nú Indre Mission og Brøðrasamkoman, slóð­aðu fyri hugsjónum, ið vildu tálma rúsdrekkanýtsluna í sam­ felagnum. Í dag finn­ast nógvar sam­komur, sum upprunaliga spruttu úr fráhaldsrørsluni. Frá­ halds­rørslan hevur eftir øllum at døma havt stóra ávirkan á rús­drekkanýtsluna í Føroyum. Tá rúsdrekkaforboðið kom í gildið í 1807, var fátæksligt í Før­oyum, og tí varð ikki nógv drukkið sum heild. Fólk høvdu ikki ráð at drekka. Samtíðis var ikki óvanligt, at tey, sum átti rús­drekka, goymdu fløskurnar ymsa­staðni, so onnur ikki vistu av, at tey áttu rúsdrekka inni. – Kom tað fram, at fólk áttu rúsdrekka, fóru onnur at brellast, sigur Elin Súsanna Jacob­sen. Hon metir, at ferðslulógin eisini hevur ávirkað rús­drekka­ nýtsluna í Føroyum. Hevur tú smakkað tær á, er líkt til, at tú ikki koyrir í ferðsluni í dag. Men soleiðis var ikki fyri 30 árum síðani. Mongu ferðslu­van­lukk­ urnar í eitt nú 1970 árunum vóru tekin um, at fólk mangan koyrdu ávirkaði. Til samanberingar doyði eingin í ferðsluni í 2018. Tó skrásettið politiið 30 óhapp við fólkaskaða í fjør. Eftir at Rús­drekka­sølu­handl­ ar­nir og skeinkistøð lótu upp, er tørvurin á at hava rúsdrekka uppi á sær á ólavsøku minkaður. Av teirri orsøk er eisini blivið minni vanligt, at tilkomin fólk drekka seg um koll á ólavsøku. – Fyrr í tíðini var stórsta ar­ beiðið hjá løgregluni at koyra full mannfólk til hús, sigur Elin Súsanna Jacobsen. Leggja tunguna á Á ólavsøku ganga mangar gamlar siðvenjur aftur. Sið­ venjur eru týðandi liður í okkara felags sam­leika. Eitt nú mentan og mál eru við til at mynda felags sam­leikan hjá eini tjóð, og tjóðar­hátíðin man vera besta høvi at minna okkum sjálvi á, hvussu vit einskilja tað, sum er før­oyskt. Á ólavsøku samlast vit rundanum tey kendu súmbolini, sum mynda føroyskan samleika. Summar siðvenjur hoyra ser­ liga ólavsøkuni til. Rúsdrekka er í dag við til at mynda ólav­søku­ na, og kent er, bjóðað av snapsa­ fløskuni, bæði við hús og niðri í býnum. Men ikki øll smakka sær á, og tí kann støðan gerast tann, at ein fólkaliga takkar nei til tilboðið um ein snaps. – Tey, sum ikki vilja smakka sær á, kunnu kenna seg trýstan til at taka av, tá lummaglasið ella snapsaglasið verður rættað móti teimum, tí tey vilja ikki virka avvísandi. Hetta gerst eitt nú viðkomandi, tá tað snýr seg um blíðskap, sigur Elin Súsanna Jacob­sen. Tá borðreitt varð við bæði mati og drekka fyrr í tíðini, kundi verða illa sæð, at gest­ir­nir ikki fingu sær snaps. At taka ímóti snapsinum hevur søgu­liga merkt, at ein tekur við blíðskapinum, sigur hon. Men í dag eru viðurskiftini nøk­ur onnur. Samanbresturin millum gamlan sið og nútíðina, kunnu í hesum føri gerast ein trupul­leiki. – Ein kann verða tráðspurdur um, hví ein ikki vil smakka sær á, tí tað kann verða tikið illa upp, sig­ur hon. Heilsumyndugleikar hava í nýggjari tíð mett tað vera RÚSDREKKA­ SIÐIR Á ÓLAV­SØKU Blíðskapurin er í dag ein ímynd av ólavsøkuni, men hugsa vit okkum ikki um, kann hann geva baksláttur