mánadagur 5. august 2019síða 8

Mánadagur 5. august 2019 · Nr. 88 8 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 TÍÐINDI Gott fundarfólk, Eg vil takka Há­skúla­ felagnum fyri, at eg fekk hetta høvið, at halda røðu. Og eg visti eisini umgangandi hvat evni eg skuldi velja. “Myndan og Mentaskapur av ung­um menniskjum og leik­lut­ urin hjá Føroya Fólka­há­ skúla, framyvir”, max 15 minuttir. Og so gjørdi eg sum tey flestu ið verða biðin siga nøkur orð, eg fór í bókahillarnar at leita fram orð hjá øðrum: Hvat hava politiskir filosoffar, prestar, pædagogar, psyko­log­ar og sosiologar sagt tey seinastu 2000 árini um upplýsing, dannil­si, mentaskap, mynd­an, búgving, bún­ ing, osfr. osfr. Men knappliga, so hugsaði eg nei. Hetta skuldi ikki verða ein so­ vorð­in akademisk og yvir-intellektuel røða. Gjørdi tí av IKKI at prýða meg við lántum fjaðr­um, men heldur royna at verða í tí sum eg ikki longur visti uppi í høvdinum, at eg visti. Ella sum Theodor prestur segði í Útvarpinum her­ fyri tá hann og onnur gløgg fólk stríddust við at allýsa hugtakið “dannilsi”: Mentaskapur er tað sum er eftir, tá vit hava gloymt tað vit hava lært. Tann gløggi lurtarin fer kortini millum reglur­ nar at hoyra bæði Aristo­ te­les, Kant, Goethe, Grundt­vík, Weber, Haber­ mas og Theodor Eli Dam Olsen, men herfrá og næstu 15 vónandi bara 14 minuttirnar fari eg at droppa name-dropp­ing­ ina, og geva meg yvir til míni egnu orð og mínar egnu praktisku royndir og sannkenningar seinastu fimm undanfarnu árini á Háskúlanum. Ein lítil tjóð hevur, um nøkur, tørv á eini sterkari mentan. Og tí mugu henn­ara mentunar­stovn­ ar verða høgt í metum. Eitt av týdningarmestu endamálum háskúlans er, enn sum áður, at geva fólkinum eitt gott kjøl­ festi í mentan, máli og søgu okkara. Menningin av føroyskari sjálvsfatan og medviti er, eftir mín­ um tykki, ikki bara gott og gagnligt, men al­ neyðugt. Og tað hevur onki við heimføðisligheit ella avmarkandi tjóð­ skapar­hugsan at gera. Tvørtur­ímóti, er tað ein for­treyt fyri at tú verður eitt búgvið og mentað menniskja, at tú hevur fast undir fótum. At kenna seg sjálvan, og at hvíla í sær sjálvum, eru góðir eginleikar, ikki minst hjá ungum menniskjum á veg út í lívið, annaðhvørt tey eru heima, ella fara út í heim. Al­tjóðagerðin, sam­ skifti­smøguleikarnir og tey fremmandu málini í útlendsku miðlunum, bera við sær nógv gott og gagn­ligt, men fyri ikki at verða tikin av fótum, og hvørva í eini globalari mainstream-melduródn, so krevst mentunarligt mót­støðuføri. Føroya Fólkaháskúli má tí framvegis gjarna verða uppalandi og klass­ iskt dannandi við góð­ um innspræningum av ”kultur-konserves”. Fyri tí ikki sagt, at tað ikki kann verða umstrítt, hvat tað er sum býr í okkum og bindur okkum saman. Á einum háskúla eru ongar heilagar kýr, alt kann viðgerast krit­iskt. Her skulu vit ikki bert borðreiða við standard­ ver­sjónunum av teimum upp­runa-ser-føroysku fyri­brigdunum, tí okkara tjóðar­mentan er hvørki stat­isk ella homogen. Vit skulu hinvegin eggja teimum ungu til at taka lut í orðaskiftinum, um hvussu søga og samleiki okkara eisini kann al­ lýsast. Tey mugu, uppá egn­ar premissir, fáa aðrar og øðrvísi møguleikar at sansa og sanna hvat ein før­oyingur kann vera. “Hvørji eru vit?” er ein obligatoriskur spurn­ ingur tá eg havi Sam­ felag við næm­ing­unum. Seinast spurdu vit: Skulu vit broyta okkara aldar­ gomlu veiðumentan - Gevast við at drepa grind, tí víðgongdir felagskapir hótta við at boykotta tónleikarar sum ikki vilja boy­kotta G-festivalin? Tað haldi eg ikki sjálvur. Og tað nýtti eg eisini høvið til at siga hart. Eg veit ikki, kanska stúrdi eg sjálvur eitt sindur fyri at tey ungu heldur vildu hava G-festival enn grind? Men hinvegin, so var Paul Watson kanska tað besta sum kundi henda fyri okkara áhuga í grinda­drápinum, kanska serliga hjá teimum ungu. Tí nú skal annarhvør ungur maður verða mønu­sting­ari, fáa license to kill, og rap-bólkurin Swangah yrkir fangandi tekstir har øll tey ungu syngja við: “FOKK PAUL WAT­SON!” Dømið er einfalt, men rætti­liga áhugavert. Og fyri meg (og onnur eldri fólk) ógvuliga læru­ríkt. Í fyrsta lagið, hava vit onga orsøk at kenna okkum hótt av mót­ stríð­andi meiningum, hvørki millum ættarlið, ella lond. Tí tað er í mót­ støðuni, millum mein­ ing­ar sum brótast og brýn­ast, at vit mennast. Í still­støðuni deyðin – í mót­streyminum lívið. Um so allar meiningar eru líka góðar, tað er ein annar spurningur sum ligg­ur uftanfyri hesa av­ handling at viðgera. Men í øðrum lagi reisir dømið spurningin, um hvussu vit frægast læra tey ungu sjálvi at skilja og velja, hvat vit skulu taka til okkum, hvat vit skulu tulka av nýggjum, so tað hóskar til ein føroyskan saman­hang, ella hvat vit bara skulu lata fara framvið, tí tað hvørki er gott ella gagnligt? Tað gera vit sjálvandi, eisini, við at siga teimum hvat vit halda... men ikki hvat vit halda at tey skulu halda. Tí ung læra best um tú vísur teimum álit, og gevur teimum frælsi og ábyrgd. Er endamálið at mynda tey ungu til upp­lýstar medborgarar, so skulu vit heldur geva teimum nøkur amboð, til sjálvi at viga og viðgera sann­leikarnar kritiskt, og soleiðis geva teimum hegni til síggja størri saman­hangir, og at taka støðu til spurningar sum viðkoma teimum sjálv­ um. Tey skulu fáa hug at brúka sína rødd til at gera sína ávirkan galdandi. Borgari er eitt sentralt hugtak sum eftir mínum tykkum skal aktiverast aftur. Fyrr varð tosað um borgaraskapin, og at gera sína borgarligu skyldu Í samfelagnum... Røða hildin á Ólavsøku­fólkafundinum hjá Føroya Fólkaháskúla 28.juli 2019 Á einum háskúla eru ongar heilagar kýr