fríggjadagur 16. august 2019síða 26

FRÍGGJADAGUR 16. AUGUST 2019 SOSIALURIN 93 26 Marin Katrina Frýdal valevni Tjóðveldi Beint undan Ólavsøku var lands­stýrismaðurin í sam­ ferðsl­u­málum í fjøl­miðl­u­ num og róði framundir, at tað var Tórshavnar komm­ una, ið “átti apuna” av mál­ i­num um grótið úr Sand­ oy­ar­tunnl­i­num, tí komm­unan hevði sovið í tím­a­num. Tíverri var heldur ikki í hes­um føri nakar kritiskur journ­a­li­stikkur har til at kanna uppáhaldið og at varpa ljós á, hvørt hetta nú var sannleikin. Lat meg byrja við at siga beinanvegin, at í hes­ um ítøkiliga máli havi eg als ikki verið partur av nakr­ari politiskari viðgerð í Tórs­havnar býráði, tí eg eri ó­gegn­ig at viðgera tað í­tøkiliga uppskotið um at tyrva grótið í haganum, sunn­an fyri Velbastaðar bygd. Ta landspolitisku slag­ síð­una í hesum tunni­ls­ máli havi eg hinvegin bæði gott innlit í og áhuga fyri at varpa ljós á. Sak­in er jú tann, at or­ sakað av politiskum at­ gerð­ar­loysi á sam­ferðsl­u­ økinum nú í nógv ár, valdi Løg­tingið enn einaferð skák­vegin at seta á stovn eitt partafelag til at taka sær av uppgávuni, ið Land­ ið annars átti at latið sí­n­ um fakmálastovni, Lands­ verki, upp í hendurnar at tikið sær av. Tunnilsfelagið hevur fing­ið eina bundna upp­ gávu, nevniliga at knýta sam­an punkt A og B á bíl­ ig­asta hátt, og uttan nøkur yv­ir­skipaði sam­ferðsl­u­pol­ it­isk atlit. Her hevur tann pol­itiski viljin farið alt ov ó­skettin um og hevur ikki giv­ið tunnilsfelagnum nóg neyv­ar fortreytir at virka und­ir. Allar tun­n­ils­nevnd­ ir­nar og leiðslurnar (Vága­ tunn­i­l­in, Norð­oy­ð­a­tunn­ ilin og nú Eystur- og Sand­oy­artunnlar) hava, sum skilst, røkt sín ar­ beiðs­setning til lítar, men ar­beiðssetningurin frá pol­ i­ti­ska myndugleikanum hevur, eftir mínum tykki, ver­ið alt, alt ov ó­full­fíggj­ aður, og hesum “bukki” er tað bert tann politiska skip­anin, ið skal ábyrgdast fyri. Tær avleiddu út­reiðsl­ ur­nar, sum hava staðist av, at tilmælini frá fak­mála­s­ tovn­inum hava verið skúgv­aði til viks, eru mun­ andi, men tær hevur eing­ in hug til at tosa um nú. Eftir Vágatunnilin arv­ aði Tórshavnar kommuna eina grótfylling á Oyr­ar­ eingj­um, ið hon mátti nýta stóra milliónaupphædd upp­á til at skapa sum eitt lík­inda havnarlag. Landsverk, og ikki minst tey ferðandi, hava enn ampa og útreiðslur av vega­strekk­inum á Hálsi í Sanda­vági, og alifyritøkan á Fúta­kletti av teimum av­ mark­ingum, sum lands­ veg­ur­in gevur teimum, bert tí at stuttskygd avgerð varð tik­in um at gera tunn­ il­in nakrar hundrað metrar styttri, heldur enn at leggja munnan eitt nú í grót­brot­inum í Sandavági. Eftir Norðoyartunnilin ar­v­aðu leirvíkingar og Lands­verk eitt eljustríð í mong ár um linjuføringina av tilkomuvegnum í Leir­ vík. Somuleiðis varð lopið upp um garðin, har hann er lægst­ur, í spurninginum um møguleikan at gagn­ nýta avlopshitan frá IRF til fjar­hita í Klaksvík; spell, nú øll eygu annars eru vend at skynsamum orku­ loysn­um. Eftir Eyst­ur­oy­ar­tunn­il­ in hava bæði Tórshavnar komm­una og Runavíkar komm­una arvað stórar og um­f­at­andi trupulleikar av ó­loyst­um uppgávum, sum lands­mynd­ug­leikin hevur skapt men bert skúgvað ábyrgd­ina frá sær í. Ferðsl­ u­trup­ul­leikarnir í Havn og í Run­avík, sum koma at stand­ast av, at Eyst­ur­oy­ar­ tunn­il­in letur upp uttan at ein skyn­som loysn er funn­in á til­koyr­ing­ar­veg­ unum, verður ein alstór av­bjóðing at loysa. Landið má og skal kenna sína fullu ábyrgd í hesum máli. Leiðslan í Eystur- og Sand­oyartunnlum hevur rokn­að seg fram til, at bíl­ ig­asta loysnin at kvitta seg við tilfarið frá Sand­oy­ar­ tunn­li­num Streym­oy­ar­ meg­in er at leggja grótið í rúgvu í eini lægd á Vel­ba­ stað. Uppgávan, politiski mynd­ug­leikin hevur givið teim­um (kommissoriumið teir hava fingið), fevnir held­ur ikki um meira. Tað sama ger seg galdandi fyri stað­setingina av tunn­ils­ munn­anum niðri við sjóv­ ar­mál­an á Gomlurætt. Hví kemur tunnilin ikki held­ur út í Havnardali, kundi verið spurt. Hví kem­ur tunnilin ikki upp í bug­i­num omanfyri Goml­ u­rætt (har Merkið er mál­ að), soleiðis sum fak­mál­a­ stovn­urin annars mælti til. Hví kemur tunnilin ikki út í norðara enda av pláss­i­ num á Gomlurætt (har kunn­ing­ar­skeltið stendur), so­leiðis at havnarlagið fekk frið og framyvir kundi verið gagnnýtt til eitt nú at menna ferða­ vinn­una við. Og er verandi stað­set­ing av tunn­il­s­ munn­a­num tryggjað móti teirri hækking av sjóv­ar­ mál­a­num, sum komandi veð­ur­lagsbroytingarnar spáa okkum? Hví verður tunn­ils­til­far­ ið ikki lagt í rúgvu at gagnnýta sum komandi bygg­itilfar (nøkulunda sum danska hugtakið grus­grav) við seinni høvi, eitt nú til at nýta í ábótum á samferðslukervið, at bygg­i­búnað íbúðar- og vinn­u­økir við o.s.fr., kundi eis­ini verið spurt. Tá SEV framdi sínar stóru tunnilsverkætlanir í Eyst­ur­oynni, varð arbeiðið fyri­reik­að á skynsaman hátt við atliti at møgu­leik­ a­num fyri seinni gagnnýtslu av tunn­ils­til­ far­i­num. M.a. varð avtalað at leggja tilfar í rúgvu Norð­skál­a­megin, sum Sunda kommuna síðani kann gagnnýta eftir tørvi. Sami leistur kundi havt ver­ið nýttur í málinum um Eyst­ur- og Sand­oy­ar­tunn­ ler. Men politiski mynd­ug­ leik­in, ið eigur býtisbarnið, tvá­ar sínar hendur og hev­ ur bert ta ússaligu frá­boð­ an­ina, at kommunan hev­ ur sovið í tímanum. Nei, Heðin Mortensen, komm­unan hevur ikki sov­ið í tímanum, og tað veit tú eisini fullvæl frá tín­um býráðsarbeiði. Tú er ný­liga komin í sessin sum lands­stýrismaður í sam­ ferðsl­u­málum, og eigur tí held­ur ikki ábyrgdina av teirri fløktu støðu, sum mál­ið er endað í. Men eg hevði vónað og vænt­að av tær, at tú, við tíni sera drúgvu politisku roynd­um, hevði megnað at leitt málið aftur á eina fak­ li­ga beina kós, fólki og landi at frama. Tíðin er kom­in hartil, at allar góðar kref­t­ir mugu draga somu línu, og at givist verður við hesum óskikkinum at seta komm­unurnar og landið upp í móti hvør øðrum. “Land­ið og kommunurnar eru at meta sum eitt par í ein­um hjúnalagi; ið tørva hvønn annan til tess at fáa sum best burtur úr fyri Føroya fólk”. VALGREIN Nei, Heðin Mortensen, Tórshavnar kommuna hevur ikki sovið í tímanum Í fjør kom út í Hetlandi bók­in “The Cod Hunters”. Rit­høv­undurin er før­oy­a­ vin­ur­in ­John Goodlad, sum hev­ur havt samband við Før­oyar við mongum vitj­a­num síðani fyrst í 1970-árunum. Ein stórur partur av bók­ini snýr seg um fisk­i­ skap­in hjá hetlendingum und­ir Føroyum, sum í stór­um tali fiskaðu á okkara leið­um so tíðliga sum í 1800-talinum. Ein partur av hesi vinnu var keyp av bí­lig­um brennivíni í Før­oy­um, sum var smuglað til He­t­ lands, har tollurin var høg­ur. Minni um hesa tíð­ ina eru gravirnar hjá het­ lendsk­um fiskimonnum í gamla kirkjugarði í Havn. Hetta er eisini søgan um før­oy­ingar, sum fiskaðu við het­lendsk­um skipum og um skip, sum vórðu keypt úr Het­landi til Før­oya. Í Hetlandi var tað eisini gam­alt, at ein drongur varð ikki rættur maður, um hann ikki hevði roynt und­ir Føroyum. Ein annar part­ ur av søguni er eisini, at Het­land í síni tíð var nógv fremri enn Føroyar á fiski­vinnu­økinum. Hetta sæst greitt í frásøgnini hjá Pløy­en amtmanni í 1839, sum ann­ars enn er at fáa í bók­handl­u­num, bæði á før­oysk­um og donskum. Hesin fiskiskapur hevur eis­ini havt við sær nógv sam­band millum f ø r ­o y ­i n g ­a r o g hetlendingar, eisini á øðr­ um økjum sum t.d. fót­ bólti. Nú kemur Goodlad til Før­oya at leggja bókina fram. Hann kemur við egn­um fari, bátinum Swan við mann­ing, sum er 15 fólk. Swan er ein gamal sild­a­bát­ur, sum við íblástri frá okkara Johannu og West­vard Ho er settur í upp­runa­lig­an stand, og sum ver­ð­ur nýttur til skúla­sigl­ing og ferðir sum hesa. Hetta ger vitjanina enn meira forkunnuga. Framløga verður í hes­ um støðum: 20. august í Finsen í Tórs­havn 23. august í Lista­savn­ inum á Sandi 24. august á Segl­lof­t­i­ num á Tvøroyri. Allar framløgurnar verða kl. 19,30 Her fer John at greiða frá bókini og svara spurn­ ing­um. Bestimaðurin á Swan, Maggie Adamson, sum er besti fiólspælari í Hetlandi, fer at spæla hetlendsk løg, sum er gjørd í sambandi við fisk­ i­skapin undir Før­oyum. Á hesum sam­kom­um verður møguligt at keypa signeraðu bókina. ....... Meira kann lesast um Swan á heimasíðuni: https://www.swantrust. com/ John Goodlad hevur telefon: 0044 7834 774 821 Bókaframløga um felagsskapin millum Hetland og Føroyar Tordur J. Niclasen Tá tað kemur til etiskar spurn­ing­ar, so hevur slag­ orðið hjá flokkunum, und­ an­tik­ið Miðflokkinum, ver­ið, at “har standa ting­ fólk frí at atkvøða sam­ bært egnu samvitsku”. Hetta ljóðar sera gott – men hvussu hevur tað roynst í verunleikanum? Hava vit uppskotið um hjún­ar­bandslógina í huga, so minn­ast tey flestu hvussu leikur fór. Ikki øll í sam­gonguni tyktust at vera so fegin um upp­skot­ ið og tosaði ávísur sam­ gongu tingmaður um, at fáa málið til fólkaatkvøðu. Nei, tað bar ikki til, tí nú var mál­ið vorðið eitt so­ kalla “samgongumál” og gjørdi løgmaður púra greitt, at um málið fall, ja, so var eingin samgonga, tí ting­kvinn­an, sum var farin úr javn­að­ar­flokkinum, hevði gjørt púra greitt, at um mál­ið ikki vann frama, ja, so tók hon stuðulin frá sam­gonguni aftur. Her vikn­aði løgmaður og nú var ikki longur galdandi, at hvør at­kvøddi eftir “egnari sann­førðing”. Lívsáskoðan hins ein­ staka avgerð støðutakan til ym­isk mál. Tað sum kann undra er, at hóast av­ rik sam­gong­unn­ar í t.d. hjún­ar­bands­mál­i­num eru beint í stríð við lív­s­á­skoð­ an­ina hjá mongum javn­ar­ fólki eins væl tjóð­veld­is­ fólki og teim, ið stuðla Fram­s­ókn, so halda hesi á við at veita hesum somu flokk­um stuðul – uttan at gera sær greitt, at júst teirr­asa stuðul gevur hes­ um flokkum møguleikan at halda somu kós og frem­ja enn fleiri broyt­ing­ ar á etiska økinum. Broyt­ ingar sum t.d. fría fost­ur­ tøku, kirkjuvíglsa av sam­kynd­um, kynsneutralt sam­fel­ag v.m. Broyt­ing­ar, sum avspeglað tað, sum vit síggja í t.d. Danmark. Kenni mong skilafólk í nevdu flokkum, sum vegna teirra lívsáskoðan, ikki ynskja at okkara kæra Føð­il­and skal gerast eitt kopi av tí danska sam­fel­ ag­num, tá ræður um virð­ is­grund­ar­lag og etisk við­ ur­skifti. Tí er mín vinarliga á­heitan á tykkum: Stuðlið teir flokkar,sum í verkið hava víst, at teir ikki ganga ta leið, sum sam­gong­u­ flokk­ar­nir gera á tí etiska øki­num! Tað ber væl til at vera “sosialur” utttan at velja Javn­að­ar­flokkin, tað ber væl til at vera tjóð­ skap­ar­sinn­að­ur uttan at velja Tjóð­veldi og tað ber væl til at taka undir við fræls­is tankanum uttan at velja Fram­sókn. Hugsað um tína á­virk­ an! Júst tú kann verða við til at venda gongdini! Eiði, tann 13. August 2019. Eg undrist – hvat heldur tú?