týsdagur 20. august 2019síða 14

Mikudagur 21. august 2019 · Nr. 95 14 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 HEILSA Broken Heart Syndrome - tá eitt hjarta verður knúst Eingin okkara er tryggjaður móti eitt nú hjartasorg, vanlukkum ella mistum sambúgva, men vit hava eina ávirkan á, hvussu vit loysa trupulleikan Vilmund Jacobsen Fyri tey flestu er eitt knúst hjarta ein kensla. Kenslan av, at hjartað vil treingja út gjøgn­ um bróstkassan – ella, at hjartað er skotið í pettir. Men, fyri onnur kann hetta gerast meira enn ein kensla. Hjá nøk­ um fær sorgin hjarta til at syndrast, og tá verður hetta á fremmandamáli rópt, ”Broken Heart Syndrome”. Eitt hjarta kann ikki bók­ stavi­liga bresta, og tað kann ikki syndrast í smápetti. Tað kann ikki knúsast á sama hátt sum ein rútur. Og tó; eitt hjarta kann broyta skap og gerast sov­andi í eina tíð. Partur av likaminum Men, hvat kann so loysa út ein slíkan baksláttur, um vit kunnu rópa tað so? Jú, tað kann hjartasorg, van­ lukkur og ymiskir sálarligir stoyt­ir. Vit skulu minnast til, at hjarta er altíð ein partur av okkum. Tað er ikki ”krøkt” úr restini av likaminum og verður tískil ávirkað av okkara sinnis­ støðu. Einaferð hevur tað helst verið óhugsandi í læknafrøði­ lig­um samanhangi, at sinnið kann taka lívið av okkum, men soleiðis er tað nú einaferð. Vitanin um hjartað er vorð­ in so viðurkend, at henda líð­ ing í dag ikki bara hevur fingið eitt ella tvey, men heili trý heiti – ”Broken Heart Syn­ drome”, ”Stress Kardio­myo­ pati” og ”Takotsubo Cardio­ myo­pathy”. Síðstnevnda heiti hevur til­ knýti til japanskt mál, tí tað var í 1991, at ein japanesari varn­aðist hesa líðing og gav henni navn eftir tí skapi, sum hjartað hevur, tá tað fer í knús. Tað deildað hjartað Tað, sum hendir, tá hjartað fer í ”knús”, er, at partur av hjart­ an­um gevst við at sláa, og vinstra høvuðskamar bólgnar upp. Tá hetta hendir, fer hjartað at líkjast einari fellu, sum japanesarar gjøgnum tíð­ ir­nar hava brúkt til veiði eftir blekkspruttu ella høgguslokki. Tað kann ljóða ógvusligt og næstan ófatiligt, at hjarta á ein slíkan hátt kann steðga við sín­um virknaði, men hetta hend­ir eitt nú fyri umleið 30 dan­ir um árið. Hetta er eitt tal, sum sam­ bært www.helse.dk hevur verið rættiliga støðugt, síðan henda líðing varð staðfest í 1991, men hevur helst verið á leið hitt sama í árunum fyri hesa tíð. Hjartað verður lamt Av einum tali á 30, siga hagtøl, at talan helst er um einar 27 eldri kvinnur. Orsøkin til, at talan er um fleiri kvinnur enn menn, kann hava nakað við hor­monir at gera – ella, at menn og kvinnur ikki hava eins nógvar nervar í hjart­an­ um. Í læknaverðini halda tey, at ein triðingur av tilburðunum hava sína orsøk í sálarligari tyngd, ein triðingur í likam­lig­ ari møði – og síðan duga lækn­ ar­nir ikki at greiða frá, hvør orsøkin er til hin seinasta trið­ ingin. Tá hugt verður eftir teimum tilburðum, sum læknaverðin kennir orsøkina til, eru nøkur felagseyðkenni. Tí tað, sum hend­ir, tá fólk uppliva ógvus­ liga møði – likamliga ella sálar­ liga – er, at heilin mælir okkum til antin at ”flýggja” ella at ”stríð­ast”. Tá hetta hendir, verða eitt nú leysgivin stórar mongdir av strongdar-hormonum, og sam­ bært Patrick O’Gara, hjarta­ lækna á Brigham and Women’s Hospital, lamma hesi hormonir snøgt sagt hjartað. Patrick O’Gara leggur dent á, at hetta er ástøðið, sum tey í løtuni arbeiða við, men tað er framvegis nógv, sum lækna­ verðin enn ikki veit um ”knúst” hjørtu. Danski læknin, Thomas Emil Christensen, sum hevur skrivað eina phd. um ”Broken Heart Syndrome”, stuðlar und­ ir tað, sum Patrick O’Gara er komin eftir. Doyggja av sorg Tá hjartað verður knúst á ein slíkan hátt, kann støðan gerast vanlukkulig. Í flestu førum kem­ur hjartað kortini fyri seg aftur – og pumpar víðari – til tað verður knúst eina aðru ferð. Men, hetta er ikki einasti háttur, at hjartað kann gerast ávirkað av sinninum. Ein amerikansk kanning frá 2011 vísir, at eldri, sum hava mist sín hjúnafelaga ella sam­ búgva, eru í nógv størri vanda fyri at fáa hjartatilburð enn onn­ur. Í mun til fyribrigdið ”Brok­en Heart Syndrome”, sum serliga rakar kvinnur, er deyðs­ títtleikin sum heild størri mill­ um einkjumenn eft­ir, at hjúna­ felagi ella sambúgvi er farin. Ein orsøk kann vera økta strongdarstigið í likaminum, sum ávirkar immunverjuna og soleiðis ger, at fólk eru meira viðkvom móti øðrum sjúkum, men sambært www.helse.dk er frágreiðingin ikki kannað til botns. Eingin tryggjaður Niðurstøðan er, at hjartað kann ikki spreingjast í bróst­in­ um, men tað kann fara í knús, og hjartað kann saktans gerast ávirkað av sinninum – og sinnið kann gerast ávirkað av okk­ara hugburði. Eingin okkara er tryggjaður móti eitt nú hjartasorg, van­ lukkum ella mistum sam­ búgva, men vit hava eina ávirk­an á, hvussu vit loysa trupul­leikan, sum er upp­stað­ in. Soleiðis kunnu vit eisini mink­an um vandan fyri, at særda hjartað ikki verður til eitt sovandi hjarta.