hósdagur 22. august 2019síða 52

FRÍGGJADAGUR 23. AUGUST 2019 SOSIALURIN 96 24 LESARABRØV Suðurstreymur stormar fram – Norðoyggjarnar stagnera Ingolf Joensen, 22.august 2019 Vit gerast alsamt fleiri fólk Í Føroyum, men fólkavøksturin er ójavnur í ymisku økjunum. Serliga í Suðurstreymi veksur fólkatalið skjótt og nú búgva meira enn 40% av landsins íbúgvum í Suður­ streym­oy móti knapt 19% í 1945. Síðani seinna heimsbardaga er fólka­talið í Føroyum vaksið við 0,77% um árið í miðal, meðan árligi fólka­vøksturin í Suðurstreymi somu tíð hevur verið heili 1,81%. Hvussu hevur gongdin í fólka­vøkstrinum verið í ymisku økj­unum í Føroyum seinastu 250 árini? Er býargerðin ella ur­ baniseringin ógvusligari í Før­ oy­um enn úti í heimi og heldur urban­iseringin fram, nú Føroyar verða tættari knýttar við undir­ sjóv­artunlum? Norðoyggjar Kent er, at fólkatalið í Suðri og á Sandoynni fellur, men stígur er eisini komin í fólkavøksturin í Norðoyggjum. Í grundini er fólkatalið í Norðoyggjum minkað í lutfalli síðani 1955, tá ið 15% av landsins íbúgvum búðu í Nor­ oyggj­um ímóti 12% í dag. Hóast fiskivinnan stendur sterk og fast samband er til meginlandið, hevur fólkavøksturin í Norðoyggjum síðani 2008 bert verið 0,26% um árið, sum er nógv minni enn mið­al­vøksturin fyri alt landið. Norð­oyggjarnar høvdu ann­ars ein høgan fólkavøkstur í tíðar­ skeiðn­um frá 1925 til 1955 tá ið fólka­talið vaks 2% um árið í miðal; hetta var í tíðini, tá ið fyrstu trol­ ar­arnir komu til landið og stóru handilsvirkini við J.F.Kjøl­bro á odda blomstraðu. Eysturoyggin Eysturoyggin fylgir vøkstrinum fyri landið; gott 22% av fólkinum í Føroyum búgva í dag í Eysturoy og tað er áleið sama lutfall sum undir krígginum. Frá 1925 til 1966 var fólkavøksturin í Eysturoy lægri enn fyri landið sum heild, men frá 1966 hevur Eysturoyggin havt næst hægsta vøkstur eftir Suðurstreym. Í Eysturoynni eru lutfalsliga fáir tænastustovnar, men nógv vinnulig arbeiðspláss og harumframt eru ivaleyst mong, sum dagliga ferðast til arbeiðis í høvuðsstaðnum. Norðstreymur Norðstreymur hevði lágan fólka­ vøkstur upp ígjøgnum 1900-árini. Gongdin broyttist, tá ið vega­sam­ bandið varð útbygt og tað gjørdist koyrandi eftir oyggj og inn í Eysturoynna, og frá 1966 til 2008 er fólkavøksturin í Norðstreymi á hædd við vøksturin fyri Føroyar. Men so vesnaði gongdin aftur, og seinastu 11 árini hevur árligi vøkst­ urin í Norðstreymi verið 0,22% um árið í miðal, sum er lægsti vøkstur norðanfjørs. Sambært Hagstovuni eru tað serliga norðastu bygdirnar í økinum, ið hava lágan ella negativan vøkstur. Í 1800-árunum búðu áleið 13% av landsins íbúgv­ um í Norðstreymi, men tá ið bónda­samfelagið so líðandi varð avloyst av slupptíðini, og Føroyar gjørdust eitt fiskivinnusamfelag, minkaði fólkavøksturin í økinum. Føroyar sum heild høvdu met høg­ an fólkavøkstur frá 1880 til 1966, men Norðstreymur og Sandoyggin fingu ikki sama lut í framgongdini, og í 1966 er parturin av landsins íbúgvum búgvandi í Norðstreymi minkaður niður á 8%. Vágarnar Vágaøkið hevði sera lágan fólka­ vøkstur frá 1925 og heilt fram til og við kreppuna fyrst í níti­ árunum, tá ið fólkatalið í Vág­un­ um minkaði nógv. Men so vendi gongdin, og seinastu 22 árini hev­ ur fólkavøksturin í Vágunum verið á hædd við vøksturin í Suð­ ur­streymi, væl hægri enn miðal­ vøksturin fyri landið. Óiva hevur fasta sambandið til miðstaðarøkið jaliga ávirkan á búsetingina í Vág­ unum, nú bert góður hálvur tími er í bili til høvuðsstaðin. Har­um­ framt eru fleiri støðug arbeiðs­ pláss komin í Vágunum, bæði til verkafólk og fólk við longri út­ búgv­ingum. Í gomlum døgum búði lítið av fólki í Vágunum; í 1769 bert 2 fólk fyri hvønn ferkilometur. Men fólkatalið í Vágunum vaks skjótt upp gjøgnum 1800-talið og er í 1880 trífaldað. Tá ið tíðini hevði landbúnaðurin avgerðandi týdn­ing fyri livilíkindini í Før­oy­ um, og tað sæst aftur í fólka­tætt­ leikanum, sum tá framvegis var rættuliga javnur yvir landið; bert Suðurstreymur og Suðuroy høvdu fleiri enn 10 fólk fyri hvønn fer­ kilo­metur í 1880. Sandoy Sandoyggin varð sera hart rakt av kreppuni fyrst í nítiárunum, og síðani tá er fólkatalið í Sand­ oy­arøkinum støðugt minkað; sein­astu 11 árini við meira enn 1% um árið í miðal. Í dag búgva 2,5% av landsins íbúgvum í Sand­oy­ar­ økinum, ímóti 9,5% í 1769 og 6% í 1945, og Sandoyggin er tað økið í Før­oyum, har fólkatalið er minkað lut­falsliga mest. Í 1800-árunum, tá ið land­bún­ að­urin og ikki minst útróðurin við opnum bátum høvdu stór­an týdning fyri livikorini, er fólka­ vøkst­urin í Sandoyarøkinum nær­um líka høgur sum vøksturin fyri Føroyar sum heild. Gongdin broyt­ist um aldarskiftið, tá ið slupp­irnar og onnur størri dekks­ før so líðandi gerast álitið í bú­ skap­inum. Plássini, har ið skip kunnu liggja fyri teym um veturin menn­ast, meðan fólkavøksturin í Sandoynni, har ongin nátturlig skipahavn er, verður avmarkaður. Eftir 1945 steðgar fólkavøksturin upp í Sandoyarøkinum, hóast fólkatalið í Føroyum økist støðugt. Suðuroy Fólkatalið í Suðuroy er í stórari minking og er síðani 1945 minkað við 0,36% um árið; bert Sandoyggin minkar meira í hesum tíðarskeiði. Áðrenn 1840 búðu 15% av landsins íbúgvum í Suðuroy. Lutfallið økist fram til 1925 til heili 22%, men er síðani fallið støðugt, soleiðis at einans 9% av landsins íbúgvum búga í Suðuroy í dag. Fólkatalið í Føroyum byrjar av álvara at vaksa í fyrra helmingi av 1800-árunum. Tað er í tíðini, tá ið traðir verða innlagdar, fleiri nýggjar niðursetubygdir koma, útróðurin mennist og epla­veltingin av álvara tekur seg upp í Føroyum (R.Guttesen, 2014), (E.Is­holm, 2014). Áhugavert at Suð­uroyggin longu frá 1840, væl áðrenn slupptíðina og áðr­enn kongiligi einahandilin varð av­ tikin, veskur skjótarin enn miðal­ vøkst­urin fyri landið. At kongiligi eina­haldilin opnar útihandil í Suð­ ur­oy í 1836, man hava ment trivn­ að­in í oynni, men tað er eisini kent, at serliga í Suðuroyggini var nógv­ ur loyni­handil við fremmand skip, og hetta hevur óiva bøtt nakað um livi­korini, sum annars vóru vána­ lig kring alt landið fyrst í 1800-ár­ un­um. Tíðum verður sagt, at Suður­ oyggin var eitt lokomotiv í før­ oyska búskapinum um aldar­ skiftið. Frá 1880 til 1925 hevði Suð­ur­oyggin nógv tann størsta fólka­vøksturin í landinum við ein­um vøkstri uppá 2,15% um árið. Hesa tíðina flyta nógv fólk kring alt landið til Suðuroyar, har arbeiði var til allar hendur (P.Andreassen, 2017). Men við heimsumfatandi krepp­uni í 1930’unu steðgar stóri fólkavøksturin í Suðuroy Mynd 1: Fólk í Føroyum býtt á økir, % Kelda: Hagstova.fo, talva 5 Talva 1: Vídd, fólk fyri hvønn km2 og árligur fólkavøkstur, % p.a. Kelda: Wikipedia, Tórshavnar kommuna og talva 3