fríggjadagur 10. desember 2004síða 12

12 Nr. 237 - 10. desember 2004 TINGHELLUDEBATTIN Magnus Gaard lívfrøðingur Á veg heim úr Svøríki Eg var á veg heim frá einari ráðstevnu í Svøríki, sum var um reyðlistar av hóttum djóra- og plantusløgum, tá ið eg sá, at næstan øll fólk- ini í flúgvaranum sótu og lósu í einhvørjari grein í tinghelluni í Sosialinum um Darwin, menningarlæru og skapanarlæru. Hetta vakti mítt stóra forvitni, tí tað er ikki dagligur kostur í Føroyum, at síggja greinar um tílík evni í Føroysku bløðunum. Onki tíðinda- blað lá beint har sum eg sat, so eg var tíverri noyddur at sita ótolin og bíða eftir Sosialinum tað mesta av túrinum til Føroya. Heim- afturkomin síggi eg mín sann, at Sosialurin týsdagin hevur enn eina tinghellu um hesi somu evni. Nakrar dagar seinni skrivar stu- dentaskúlalærarin Pól Jesp- ersen eitt aftursvar. Hann endar sína ógvuliga skila- góðu grein við at heita á lívfrøðingar, um at gera vart við sína hugsan um hesa skriving. Eg eri sjálvur lívfrøð- ingur, og eg eri sjálvandi sera upptikin av tí vís-inda- ástøðiliga grundarlagi, ið mítt fak byggir á. Ein vís- indamaður, sum ikki er til- vitaður um hvørjar fyri- treytir hansara egna arbeiði, ið sum oftast er undirvísing ella gransking, byggir á, er ikki nakar góður vísinda- maður. Greinarnar í Sosialinum eru allar samlar uttan íhald ein roynd at vísa á øll tey umráðini av náttúruni, har sum náttúruvísindin, sum nú er, ikki hevur nakað gott svar, og so at seta Várharra inn í staðin fyri. Eg eri ikki førur fyri at gera meg til dómara yvir, hvørt tað er rætt, at hesir spurningar eru spurningar, ið náttúruvís- indin ikki hevur nakað gott svar uppá. Men eg kann við vissu siga, at hetta eru alt av mest spennandi gransk- ingarspurningum nú á døg- um. Eg kann eisini siga við vissu, at um vísindin hvørja ferð hon ikki hevði eina frágreiðing uppá eitthvørt, setti Várharra inn ístaðin fyri, so hevði vísindin verið steðgað upp fyri nógvum árum síðan. Nei! ófrávíki- ligir sannleikar hoyra ikki náttúruvísindini til, og hava ongantíð havt áhuga fyri náttúrvísindafólk í teirra náttúruvísindaliga yrki. Fyri so vítt má eg eisini siga, at eg eri rættiliga líka- glaður við, um smálutirnir í tykkara greinum eru rættir ella skeivir. Greinarnar eru, allar sum ein, ein vitnis- burður um eitt sera álvars- ligt brot við vesturlendska vísindasiðvenju, og eisini okkara kristiliga siðaarv. Tað er ósatt at náttúru- vísindin framleiðir ófrá- víkiligar sannleikar! Náttúrvísind framleiðir empiriska vitan og ikki treytaleysar sannleikar. Náttúruvísindin hevur ong- antíð verið áhuga í treyta- leysum sannleikum. Í veru- leikanum er tað í tí tíðini, tá ið ófrávíkiligir, religiøsir sannleikar vórða tiknir úr náttúruni, at náttúruvísind- in fekk gróðrarbotn í Evropa. Í katólskari miðøld vóru allir ófrávíkiligir sannleikar um bæði tilver- una og náttúruna tryggjaðir av katólsku kirkjuni. Kass- in varð afturlatin, har varð ongin orsøk til at granska í nøkrum sum helst, av tí at pávin hevði samband við Várharra sjálvan, og kundi til eina og hvørja tíð áseta veruleikan fyri fólkið, so- leiðis sum hann nú einaferð hevði samrátt við Várharra um, at veruleikin var. Her var onki rúm fyri atfinning- um og forvitni. Sannleikin var givin frammanundan. Sjálvt um tað ikki eru allir humanistar, sum vilja geva mær rætt í hesum, so eri eg púra vísur í, at trúbótin í fimtanhundraðtalinum og náttúruvísindaliga menn- ingin líka síðan eru neyvt knýtt at hvør øðrum. Tá re- formatorurin Martin Luther trínur fram í dómkirkjuni í Worms í 1521 við yvirlýs- ingini, at "hann í trúar- spurningum einans ætlar sær at fylgja síni egnu sam- vitsku", tendrar hann eitt bál í Evropa. Luther setir tann spurningin, sum vest- urlendsk heimspeki hevur roynt at greiða líka síðan. Støðan er, at vit ikki longur hava nakran átrúnaðarligan myndugleika, ið kann tryggja sannleikavirðið av tí sum vit trúgva uppá, og at tað vísindaliga forvitnið verður loyst úr hafti. Vit mugu sostatt fyrst og fremst gera okkum greitt, at Lutherskur evangeliskur kristindómur (okkara fólkakirkja um nakar skuldi ivast), er tann søguliga fyritreytin fyri vísindaligu menningini síðstu 500 árini. Samstundis skulu vit gera okkum greitt, at Dar- win ikki er einsamallur um at taka Várharra úr náttúr- uni. Tað er okkara egni kirkjufaðir Martin Luther, ið ger sannleikan til eina trúarsak fyri tann einstaka. Tá ið sannleikin er ein sak fyri tann einstaka og hansara samvitsku, og ikki ein objektivur veruleiki, er slóðin ruddað fyri, at Dar- win endaliga kann taka Várharra burtur úr tí náttúruvísindaligu náttúru- áskoðanini. Grundarlagið undir náttúruvísindini hevur líka síðan trúbótina verið ein umstríddur filosofiskur spurningur. Hvussu kunnu náttúruvísindafólk í veru- leikanum kenna seg vís í, at teirra vitan hevur eitt serligt gildi? Sjón fyri søgn! Frá byrjanini av arbeiddi nátturuvísindin empiriskt. Grundarlagið undir empiri er tann hugsanin, at einasta gótikna vitan okkara um náttúruna er tað sum vit sansa. Vit skulu við øðrum orðum ikki hugsa okkum fram til hvussu náttúran er sett saman; men máta okk- um fram til hvussu náttúran er sett saman. Arbeiðssetn- ingurin var, sum orðatakið sigur "sjón fyri søgn". Trupulleikin við empirism- uni hevur støðugt verið, at tað er ómøguligt at fara frá eygleiðing av einstøkum hendingum til alment gald- andi náttúrulógir. Vísinda- fólk spurdu seg sjálvan, um náttúruvísind yvirhøvur var møgulig? Hetta við at fara frá ein stórum tali av máld- um einstøkum hendingum til at gera niðurstøður um alment galdandi náttúru- lógir, verður á fakmáli kall- að fyri induktión. Í fleiri hundrað ár varð hetta ar- beiðssetningurin hjá náttúruvísindafólki. Tann fatanin, at hetta er rætta grundarlagið undir náttúru- vísindini, og einasti háttur at fáa góðkenda vitan um náttúruna, verður kallaður fyri induktivisma. Sjálv- andi góðtóku náttúruvís- indafólk ikki allar induk- tiónir. Tey settu treytir. Tal- ið av eygleiðingum skuldi verða stórt. Eygleiðingar- nar skuldu verða endur- tiknar fleiri ferðir undir ymsum umstøðum. Ongin eygleiðing mátti vera í stríð við tað náttúrulóg, ið roynt var at finna fram til. Hesin induktivi arbeiðs- setningurin hjá náttúruvís- indafólkum er framvegis nógv nýttur sum arbeiðs- setningur; men hann klárar ikki eina stranga logiska analysu. Bertrand Russel vísti á trupulleikan við at ímynda sær eina kalkun, sum bleiv fóðrað hvønn tann einasta dag klokkan níggju. Sum tann góði induktivisturin hon var, leyp hon ikki framav. Honn fann fyrst útav, at hon bleiv fóðrað klokkan níggju allar dagar í vikuni. Hon bleiv eisini fóðrað klokkan níggju, uttan mun til um tað regnaði ella sólin skein. Hvønn dag gjørdi hon nýggjar eygleiðingar fyri at tryggja sær, at hon í síðsta enda kom til eina rætta niðurstøðu. At enda var induktivistiska samvitskan hjá kalkununi nøgd, og hon gjørdi eina induktivistiska niðurstøðu, sum var nakað soleiðis, "Eg verið altíð fóðrað klokkan níggju". Tí- verri var hetta júst jóla- aftan, og tá ið hon fegin rann yvir ímóti trognum júst kl níggju, bleiv hon fangað, hálshøgd og etin til døgurða. Tá ið vit náttúruvísinda- fólk hugsa um hvussu nógv náttúruvísindin í grundini er knýtt at induktivum nið- urstøðum, og fyri so vítt eisini okkara egni dagligi atburður, so er tað sjálvandi ikki haldgott í longdini, at vit ikki kunnu líta á induk- tivar niðurstøður. Allir teir spurningarnir, sum stungu seg upp aftaná trúbótina s.s., hvussu skal eg handla? Hvat skal eg trúgva? Hvat kann eg í grundini vita við vissu? vóru átrokandi fyri fólk í tómrúminum aftaná trúbót- ina. Empirisman er ein heiðurlig roynd uppá at finna eitt svar uppá hendan síðsta spurningin, meðan Luther og aðrir royna at geva eitt svar uppá teir fyrstu báðar spurningarnar. Trupulleikin við kalkun- ini verður tikin í størsta álv- ara av náttúruvísindafólk- um og heimsspekingum. Eg havi hvørki tíð ella pláss til at gjøgnumganga hvussu tað ástøðiliga grundarlagið undir vísindini er ment hesi síðstu 200 árini; men eg kann í stuttum greiða frá teimum mest týðandi ástøðunum hesi síðstu hundrað árini. Karl Popper Víðagitni heimsspeking- urin Karl Popper var sera upptikin av induktións- trupulleikanum hjá náttúru- vísindini. Ístaðin fyri at seta sum krav til vísindalig uppáhald, at tey skuldu kunna prógvast við empir- iskum arbeiði, so skeyt hann upp, at vísindalig uppáhald altíð skuldu vera soleiðis, at tey kundu mót- prógvast (falsifikatión). Uppáhaldið, at Várharra er til, er sostatt ikki eitt vís- indaligt uppáhald, av tí at tað hvørki kann prógvast ella mótprógvast. Uppá- haldið, at allir ravnar í Før- oyum eru svartir, er hin- vegin eitt vísindaligt uppá- hald, av tí at tað kann mót- prógvast. Um ein hvítir ravnur kom fram við, so er uppáhaldið mótprógvað. Leggið til merkis, at uppá- haldið, um at allir ravnar eru svartir, ikki kann prógvast; men einans mót- prógvast. Popper setir við hesum ógvuliga neyvar treytir upp fyri nær nakað er vísindaligt, og nær tað ikki er. Hann gevur ikki náttúruvísindini nakran serligan rætt til at kenna sannleikan. Hann sigur einans hvat náttúruvísind er. Thomas Kuhn Sum so ofta fyrr í vísinda- ligum høpi, var ivi sáddur um hvørt nú falsifikatións ástøði hjá Popper hóast alt kláraði eina gjøllari ana- lysu. Hesaferð gerst analys- an søgulig. Thomas Kuhn er vísindasøgufrøðingur við einari fortíð sum alis- frøðingur, og hann vísir á, at søguliga sæð so hava falsifikatiónir ikki altíð havt við sær, at vísindalig ástøði eru vrakaði. T.d., vísir Kuhn á, at Lord Kelv- in einaferð hevði roknað seg fram til at jørðin køldist niður so skjótt, at jørðin í mesta lagi kundi vera 400 milliónir ára gomul. Hetta tíðarskeiðið mátti sjálvt Darwin viðurkenna var ov stutt til at undirbyggja hansara ástøði um lívmenn- ing. Søguliga sæð, so førdi hetta tó ikki við sær, at ástøðið hjá Darwin bleiv vrakað. Thomas Kuhn vísir á, at vísindin mennist á ein annan hátt enn framman- undan varð hildið. Vísinda- menn gera als ikki tað sum heimsspekingar vilja hava teir at gera. Teir hvørki prógva ella mótprógva nøkrum; men teir loysa gátur. Tað, ið ger gátuna sjónliga, er eitt ástøði. Sjálvt tað, sum kann tykjast okkum fullkomuliga vist, er í veruleikanum vovið inn í eitt eiturkoppaspinn av fyritreytum, sum vit ikki síggja, tí vit ikki síggja okkara egnu fordómar. Eru vísindini so nakað serligt? Mín orsøk til í stuttum at gjøgnumganga ástøðiligu trupulleikarnir hjá vísindini er fyri tað fyrsta, at vísa á, at vísindafólk eru aldeilis klár yvir avmarkingarnar vísindini eru undirløgd. Vísindaástøði er mær vit- andi sjálvstøðugt fak á øll- um hægri náttúruvísinda- ligum útbúgvingum. Fyri tað næsta er tað týdningar- mikið at síggja í eyguni, at Speirekan av bæði vísind og k Viðmerking til skriving í tinghelluni í Sosialinum t. 27/11 og 30/11 Charles Darwin