hósdagur 12. september 2019síða 9

FRÍGGJADAGUR 13. SEPTEMBER 2019 SOSIALURIN 105 9 Hans Mortensen broytti føroyskt handilslív og lag­aði og snøggaði før­ oyska handilsmálið EIRIKUR LINDENSKOV Við orðunum: »til almenningin at nýta« lat Hans Mortensen, stjóri í SMS, upp nýggju sølu­ mið­støð­ina í Havn mikudagin 2. nov­ember í 1977 klokkan 11, var SMS ikki tað, ið tað er í dag. Tá vóru bert tvær lonir – við níggju handl­um, einari kiosk, eini kaffi­ stovu og eini hárfríðkanarstovu. Men ætlanin var altíð, at byggj­ast skuldu fleiri lonir aft­ur­ at, og í 1980 var farið undir at byggja hinar fýra lonirnar. Seinni í áttatiárunum vóru aðr­ar um- og útbyggingar gjørd­ ar, ein tann størsta, tá park­ erings­kjall­arin og goymslu­hølini norð­an­fyri vórðu gjørd. Seinni er eis­ini stór uppábygging og út­ bygg­ing gjørd, so SMS kann hýsa fleiri handlum á triðju hædd og om­an á parkeringskjallaranum. Fekst neytakjøt á borðið Fyri havnarborgarar – og før­oy­ ing­ar annars – var tað nakað nýtt at kunna fara til handils – og at ganga ímillum handlar – »und­ir taki«. Nógv varð tosað um, at hetta fór at køva miðbýin, og tað vóru fólk, sum als ikki vildu seta sín fót í SMS av slíkum grund­um. Men í dag munnu tey vera fá, ið ikki keypa í SMS av hug­sjón­ar­ligum orsøkum. Tað, sum eisini sermerkti SMS var mat­vøru­handilin »Supe­r­ land«, sum skifti navn til »Mikla­ garð« fýra mánaðir eftir upp­lat­ ing­ina, tann 1. mars 1978. Umframt at hetta var ein stór­ur handilin, so bar nú eisini til at keypa fekst neytakjøt, sum var inn­flutt úr Danmark í køl­i­ bingj­um. Leiðari í slaktarínum í SMS tá var tann 26 ára gamli danin, Jørg­en Jørgensen – og har er hann enn nú skjótt 42 ár seinni. Hann helt tað ikki standa væl til í Før­oyum, hvat feskum neyt­ a­kjøti viðvíkti, og tí fór hann bein­an­veg­in at leggja til rætt­is, hvussu fekst neytakjøt kundi innflytast úr Danmark, og gjørd­ ar vóru serligar kølibingjur at flyta kjøtið í. Hans heiðraður fyri handilsmálið Í 2015 varð Hans Mortensen heiðr­aður við Móð­ur­máls­virð­is­ løn­ini fyri at hava ment føroyska mál­ið við serligum atliti til menn­ing av føroyskum vinn­u­ lívs­máli. Móðurmálsdagur verður hild­ in á føðingardegi V. U. Hamm­ers­ haimbs, 25. mars. Og tað var fyri greiða málpolitikki sínum í hand­ils­lýs­ingum, at Hans Mort­ en­sen, sum undangongumaður, var heiðr­að­ur við hesi grund­gev­ ing: »Við sínum greiða málpolitikki í lýs­ingum og øðrum hand­ils­lig­ um tekst­um hevur Hans Mort­ en­sen slóðað fyri einum fram­úr góð­um máli í nú­tímans før­oyska hand­ilsyrkinum. Eitt liv­andi lætt mál, sum hevur sett síni spor víða um í samfelagnum. Heilt frá stovnanini av SMS í 1977 hev­ur Hans Mortensen lurt­ að eftir, lagað og snøggað før­ oyska handils­málið, soleiðis at tað í dag er eitt mál, vit øll við virð­ing hava tikið til okkara. Orðingar í lýsingatekstum og hand­ils­heitum hava verið so­ leiðis, at hugburðurin tykist hava verið, at her eru tað vit øll, sum bæði keypa og selja. Við út­ gáv­um av SMS-­blaðnum og øðr­ um lýs­ing­a­bløðum hevur Hans Mort­en­sen, langt áðrenn hetta var á­sett við lóg, átt sín stóra leik­lut í, at eitt føroyskt hand­ils­ mál hevur ment seg og hildið kós­ina. Nevnast kunnu eitt nú heitini á nøkr­um handlum, sum virka ella hava virkað undir sama taki á Trappu­trøðni: Bakarin, Bindibúðin, Bóka­løð­ an, Bóka­sølan, Daddan, Dáin, Eld­ing, Feðgar, Fípan, Flykran, Foto­búðin, Fríðkan, Gellan, Gong­in Blómur, Griffilin, Heilsa, Horn­ið, Í Skotinum, Ítróttur, Kláv­us, Klivin, Klokkan, Látrið, Leik­an, Litbrá, Miklagarður, Perl­an, Rit & Rák, Rumbul, Skálk­ ur, Skósmiðjan, Slaktarin & Krása­deil­d­in, Stakk­ smiðjan og 3­'arin. Fyri henda ósjálvsøkna, men mið­vísa málpolitikkin, vilja vit í dag heiðra Hans Mortensen við Móð­ur­málsvirðislønini 2015«, varð sagt í grundgevingunum fyri at lata Hans Mortensen Móð­ur­máls­við­r­is­løn­ina 2015. Eftir drúgva sjúkra­legu and­að­ist vinnu­lívs­mað­ ur­in Hans Mort­en­sen miku­dagin. Hann var 76 ára gamal EIRIKUR LINDENSKOV Hans Mortensen var stovnari og upphavsmaður til SMS, sum lat upp 2. november í 1977. Hann var son­ur Niels Gustav Mortensen og Ebbu Mortensen í Havn. Hans Mortensen hevði bjartar dreymar um at menna føroyskt vinnulív. Og tá býráðið í Havn í fyrst í sjeytiárunum hevði stórar ætl­anir á Trapputrøðni við sølu­ mið­støð, har handlar kundu byggja sær handilsøli framvið eini gøtu, sum síðani skuldi leggj­ast undir tak, hevði Hans Mort­en­sen eitt uppskot, sum hann helt vera nógv betri. Úrs­ litð av tí er SMS, sum vit kenna tað í dag, og sum vit hava kent tað sein­astu góðu 40 árini. Hetta var ein tung tilgongd, sum eis­ini gav nógv høvuðbrýggj í Tórs­havnar Býráð. Men í 1973 kundi Hans Mort­ en­sen saman við ørðum stovna fel­agið aftan fyri SMS. Og tað end­aði so við, at Petur Christ­i­an­ sen, borgarstjóri í Havn, vanliga nevnd­ur Petur C, kundi lata fyrsta skot­ið av fyri SMS í 1976. Á henda hátt vildi und­an­ gongu­maðurin Hans Mortensen broyta siðbundnu keyp­s­ment­ an­ina í Havn – so fólk fingu høvi at greiða flestu ørindi á einum stað. Hans Mortensen var stjóri í SMS frá 1976-1996, tá sonurin Niels tók yvir. Hann var tó høv­ uðs­parta­eig­ari fram til 2007, tá hann seldi síni partabrøv til son­ in. Hans Mortensen hevur eisini ver­ið virkin innan før­oysk­an hond­bólt. Sum 18 ára gamal gjørd­ist hann formaður fyri Neist­an, og seinni gjørdist hann lands­liðsvenjari fyri føroyska mans­lands­liðið í hondbólti. Í 1964 giftist hann Birgit Siv­ ert­sen, og tey eiga børn­ini Elisa­ beth og Niels. Eisini hevði Hans átta abbabørn og seks langa­bba­ børn. Hans gjørdist einkjumaður í 2001 og giftist upp aftur við Marjun á Plógv í 2007. Hans sovnaði stillisliga inn við fam­iljuni rundanum seg. Slóðaði fyri góðum føroyskum lýsingarmáli Hevði stórar dreymar um at menna føroyskt vinnulív Tá fyrsta skotið varð latið av til SMS í 1976: Petur Christiansen, borg­ar­ stjóri, Hans Mortensen, stjóri í SMS og 9 ára gamli sonurin, Niels Mort­en­ sen, sum nú er stjóri í SMS Hans Mortensen hevur verið ein undangongumaður í føroysum handilslívi