týsdagur 15. oktober 2019síða 24

Mikudagur 16. oktober 2019 · Nr. 119 24 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 KJAK Útlendingar í føroyskari fiskivinnu Rúni Hentze Í 2007 vóru øll fiskiloyvi upp­ søgd. Orsøkin var, at polit­iska skipanin kendi seg ótrygga við, at feløg við útlendskum íleggj­ arum keyptu skip fyri óhoyrd­ ar upphæddir. Fólk sóu vand­ an í, at fiskivinnan endaði í út­lendskum hondum. Sam­ tykt­in at siga fiskiloyvini upp var einmælt, og tingfólk vóru, so sum eg minnist, samd um, at útlendskur kapitalur ikki átti at vera í veiðiliðinum. Tað, sum átti at verið gjørt tá, var sjálv­andi, at samtyktin var fylgd upp beinan vegin, og regl­ur gjørdar, sum søgdu, at eftir 1. jan. 2018 fingu bert reint føroysk feløg fiskiloyvi. So høvdu feløgini við útlendskum kapitali tað at fyrihalda seg til. Men tíverri gekk tíðin, uttan at nakað sum helst bleiv gjørt við at gera eina nýggja lóg­ gávu. Seinasta samgonga setti sær fyri at loysa málið við eini breiðari semju, men, sum vit øll vita gekst tað ikki eftir ætl­ an og endaði við eini alt ov tepr­ari samtykt seint í 2017. Tá málið bleiv tikið upp, hugs­aði eg við mær sjálvum, at um so einki annað spurdist burt­ur úr hesi nýggju lógini utt­an tað, at útlendingar fóru burt­ur úr fiskivinnuni, so var, um ikki alt, so ið hvussu so er tað týdningarmesta fingið upp á pláss. Uppsøgn av útlendska kapitalinum var samtykt í nýggju lógini, og tað haldi eg var eitt av teimum góðu ting­ un­um, saman við tí, at latið var upp fyri, at nýggir aktørar fingu møguleika at royna seg. Sjálvandi er tað truplari at av­ vikla útlendingarnar nú, enn tað hevði verið, um teir í 2007 høvdu fingið greitt at vita, at teir ikki sluppu at halda fram eftir 2018. Men tann kampurin er tikin upp við nýggju lógini, og hann eiga vit kempa til end­ an. Gera vit ikki tað nú, fáa vit ongan møguleika aftur. Samgongan ætlar, at kvot­ ur­nar, sum eru farnar á upp­ boðs­sølu og til menn­ing­ar­ kvot­ur skulu seljast einaferð með alla og latast sum varandi loyvir. Tað kann gott geva mein­ing. Men eg haldi ikki, at tað gevur meining, um verandi stóru aktørar og so als ikki útlend­ingar, skulu sleppa fram at hes­um kvotum. Tær eiga at vera bodnar út ella latnar til før­oysk feløg. Ført verður fram, at ikki ber til at gera íløgur í skip, uttan so, at kapitalsterkir útlend­ing­ ar standa aftanfyri. Hetta argu­ment skilji eg snøgt sagt ikki. Føroyingar hava, líka síðan Nólsoyar Páll bygdi Roynd­ina Fríðu, keypt og bygt skip, utt­ an at útlendingar hava verið uppií. Men eftir 2007 letur hetta seg knappliga ikki gera. Veruleikin er tó, at tey feløg, sum eru reint føroysk, í hesum tíðarskeiði hava gjørt risa­stór­ ar íløgur bæði í skip og virki. Enn­tá megnaðu virkisfúsir menn at keypa snotiligu “Katr­ in Jóhonnu” uttan útlendska hjálp, hóast teirra fiskirættindi eru sera avmarkað. Tillukku við tí og góða eydnu! Jú, sjálv­ andi megna vit, um vit vilja. Støðan minnir meg ikki sørt um støðuna í 1972, tá stórt trýst lá á føroyingum at fara inn í EEC, sum ES tá varð rópt. Summir politikkarar vóru fyri, og fleiri ivaðust. Men eftir drúgva viðgerð gjørdist úrs­ litið til alla lukku, at eitt samt løg­ting tók undir við, at Før­oy­ ar skuldu vera uttanfyri. Or­ søk­in til hesa støðutakan var júst tann, at vit ikki vildu lata út­lendingar fara avstað við fiski­ríkidøminum. Og tá var fiski­markið einans 12 fj., -eitt frí­merki afturímóti tí øki, vit í dag eiga. Eg hevï vónað og væntað, at vit vóru líka tilvitað í dag, sum vit vóru í 1972 og fyri so vítt eisini í 2007 og stóðu saman eins og tá. Løgtingið má síggja álvar­ semið í hesum máli og halda fast um uppsøgnina av út­lendsk­ um kapitali og ikki taka hana aftur. ES stendur til at missa meginpartin av sínum havøki við Brexit. Sjálvandi vilja teir gera alt fyri at fáa fót­in fastan í okkara sjóøki! MÁLTEIGURIN Heri Mohr Tað er áhugavert at lurta eftir Málteiginum í útvarpinum. Gev­ ist ikki við hesum skila­góða útvarpspráti, Solby Christ­ ians­dóttir og Elin Henrik­sen og annars øll tit, ið eru far­in und­ir hetta málsliga menn­ andi tiltak. Vit hava brúk fyri tí. Nøkur dømi um hví: Fyrsta treytin fyri at fáa røkt og nýtslu av okkara móðurmáli í eina trygga og virðiliga legu er, at tað pedagogiska um­ hvørvið hjá pinkubørnunum skjótast gjørligt fæst i eina trygga legu. Soleiðis at skilja, at tá ið løt­ an er komin, at barnið so líð­ andi skal fáa innlit í nýtslu av amboðum til skriving og lesing – bókstavir og talrøð – má einki verða fjalt undir borð­in­ um. Heldur ikki bókstavirnar c, q, w, x og z. Hetta fjákuta, frum­kenda klandrið um 5 ”ófør­oyskar” bókstavir – bók­ stav­ir sum børn og vit vaksnu als ikki kunnu vera fyriuttan – má halda uppat. Vit kvøða, at á tólvta ári dugdi Jákup á Møn ABCið. Okkara pinkubørn hava í nógv ár tilætlað ikki lært ABCið. Er hetta ikki býttislig, tápu­ lig almenn umsiting av okkara skriftmáli og uppaling av okk­ ara pinkubørnum? Ein um­sit­ ing framd av fólki, sum annars heldur seg vera framkomið! Hetta, at umrøddu bókstavir eis­ini eru at kalla útihýstir í okk­ara føroysku orðabókum, ger, at tær í stóran mun eru ónýtiligar, og at børn og vaksin ikki duga at stava. Hetta er stór eyðmýking og ein álvars­ lig­ur meinbogi, sum kemur til sjóndar m.a. í lesarabrøvum. Í hesum andans myrkri er orða­bókin Sprotin góð hjálp at leita í. Við einum amputeraðum alfa­beti kunnu vit ímynda okk­ um, at sjúkrahúsverkið, apot­ ekið og hægri málslig útbúgv­ ing so við og við broyt­ast við sermerktum av­leið­ing­um, sum kunnu minna okkum um funkti­onella anal­fabet­ismu. Uttan mun til okkara synd­ ar­ligu støðu í føroyskum skrift­máli, mugu vit duga at velja og vraka í dagligari talu og blaka burtur máliskur, ið ikki sampakka við okkara liv­ andi móðurmál. • Nøkur dømi: • Uttan mun til – í staðin fyri óansæð. • Eg haldi – í staðin fyri eg meti ella mín meting. • Nóg gott – í staðin fyri gott nokk. • Góðan dag – í staðin fyri góðan dagin. (Vit siga ikki gott kvøldið, góðan morgunin o.s.fr.) • Pápi, mamma, omma mín – í staðin fyri pápin hjá mær o.s.fr.(Hvørsfall í staðin fyri hvørjumfall). • O.s.fr. Stórt tal av fremmandorðum eru so við og við vorðin livandi í okkara móðurmáli, uttan at tey finnast svart uppá hvítt. Tey eru ólegaliserað lánorð. Hetta er óheppið og tørvar eina legalisering, sum eitt nú Sprotin átti at bøtt um, t.d. við einari rás: FREMMANDORÐ á føroyskum. Nøkur dømi: Reol, Navigatørur, Naviga­ tión, Kontrovers, Kontro­versi­ el, Dilemma, Relevant, Nuanca, Passionerað, Sensation o.s.fr. Í 1937 varð studentaskeið sett á stovn í Havn við Tumm­ asi Nygaard sum stjóra. Í nøk­ ur ár var skeiðið í Real­skúl­an­ um seinrapartin og um kvøldið. Nakrir av teimum há­ lærdu cand.mag’unum har und­irvístu eisini í Real­skúl­an­ um, eitt nú Tummas Nygaard í ensk­um og Christian Harald­ sen í týskum. Tað, sum har varð terpað og sungið, hvarv ikki. Tað situr fast. Fyrisetingarorð (præpositi­ ónir): Á týskum: an, auf, hinter in, neben, über, unter, vor zwisch­ en. Á donskum: dersom, hvis, så­fremt, ifald, om, når, med­ mindre, uden, at. Og sangir á týskum, eitt nú: ’Ich habe mein Hertz in Heidel­ berg verloren’… Á enskum sungu vit um ’Poor old Joe.’ ’I am coming, I am coming for my head is bend­ing low’… Ikki slepst undan at umrøðu HEIMSATLASIÐ, sum Føroya Skúlabókagrunnur gav út í 1993. Við stórum tali av navna­ broyt­ingum v.m. gjørdist atl­ asið eitt misfostur. Nøkur dømi frá alheims góð­kendum landa-og býar­ nøvn­um: Í Det Bedstes Store Verd­ ens­atlas 1966 eru 145 ymisk landa-og býarnøvn við ’New’… Í Heimsatlas 1993 eru 10 ym­ isk slík nøvn við ’New’…,, og nøk­ur lond við ’Ný’…. Heimsins longsta land CHILE er navnabroytt til KILI. Einki land verður stavað KILI – uttan í einum føroyskum Heimsatlasi. Landið UKRAINE – verður úttalað sum tað verður stavað – er í okkara Heimsatlasi broytt til UKREINA, og verður tað landið tessvegna í Før­oy­ um úttalað og stavað, sum best ber til. Harmiligt, at okkara Heims­ atlas ikki er skikkað til skúla­ brúks. Enn­tá megnaðu virkisfúsir menn at keypa snotiligu “Katr­in Jóhonnu” uttan útlendska hjálp, hóast teirra fiskirættindi eru sera avmarkað fyrst og fremst www.in.fo