hósdagur 14. november 2019síða 25

FRÍGGJADAGUR 15. NOVEMBER 2019 SOSIALURIN 132 25 IN SKAL DAGFØRAST lúka hesar ásetingarnar í øllum við­urskiftum. Serliga nýtslan av varð­haldsfongsling og avbyrging er við­komandi at hava í huga. Í sambandi við uppskotið um at dagføra rættargangslógina hev­ur Amnesty International Før­oyar sent landsstýrinum eitt hoyr­ingarskriv við yvir­skip­að­ um viðmerkingum. Í hoyrings­ skriv­inum setur felagsskapurin spurna­tekin við, um dagføringin av rættargangslógini fer at hava nøktandi broytingar við sær, um eingi krøv um alment atkomandi tøl fyri varðhaldsfongslingar og avbyrgingar í varðhaldinum fylgja við. Amnesty vísir somuleiðis á, at fongsulsviðurskiftini elva til óneyðuga nógvar avbyrgingar, og at avbyrgingarnar høvdu verið færri, um vit høvdu meira enn bara eitt varðhald í Føroyum. VARÐHALDSFONGSLING Amnesty fegnast m.a. um, at krøv­ini fyri at varðhaldsfongsla á summum økjum verða herd, so­leiðis at tey samsvara við donsku lógina. Men sammmet við onnur Norðurlond er Dan­ mark eingin fyrimynd, tá ið um varðhaldsfongsling ræð­ur. Danmark liggur nevni­liga á odda við flestum varð­halds­fongsl­ing­ um. Í 2012 vóru 33 % av øllum inn­ settum varðhaldsfongslað móti 25 % í Noregi og Svøríki. Í Finnlandi vóru tey 19 % og í Íslandi 12 %. Í hesum sambandi er við­kom­ andi at meta um fyrimun­ir og vans­ar við at víðka um regl­ur­nar fyri rættar­verju­varð­halds­fongsl­ ing, sum uppskotið annars legg­ur upp til í samband við ávíst brots­ verk. AVBYRGING Hyggja vit nærri at tølunum fyri avbyrging í varðhaldi í Dan­ mark, síggja vit greitt, at tøl­ini eru heilt nógv minkað síðan 2001, tá ið broytingar vórðu gjørd­ ar í donsku lógini.  Havast má í huga, at talan ikki bara var um eina lógarbroyting, tí lunn­ar vórðu samstundis lagdir und­ir eina grundleggjandi hug­burðs­ broyting. Serliga áhuga­vert er tað, at ríkisákærin í eini árligari frá­ greiðing almanna­kunnger tøl­ini fyri langar varð­halds­fongsl­ing­ar og avbyrg­ingar í Danmark. Tøl­ ini benda á eitt sokallað paradig­ muskifti eftir lutfalsliga stutt­ ari tíð. Talið fyri avbyrgingar í varð­haldinum er minkað úr 553 avbyrgingum í 2001 niður í 17 av­ byrgingar í 2017. Tað er ein minking upp á meira enn 90 %. Sambært útsøgnum hjá av­ varðandi myndugleikum í Før­oy­ um fylgja føroyskir myndug­leikar í stóran mun donsku lógini, og tí er áhugavert at spyrja, um gongdin hevur verið tann sama í Føroyum tey seinastu árini. Tað er ikki so einfalt at svara hesum spurn­ing­ inum, tí tølini eru ikki alment at­ komandi. Ákæruvaldið hevur tó út­flýggjað Amnesty tølini fyri tey sein­astu fimm árini, og tey síggja soleiðis út: TØL TALA "Hava vit fólkatalið í Føroyum í huga, eru tølini lutfalsliga nógv hægri í Føroyum enn í Dan­mark. Hyggja vit t.d. at 2017, vóru til­ sam­ans 17 avbyrgingar í donsk­ um fongslum móti heilum 13 í før­oyska varðhaldinum. Tá vit bert síggja tøl fyri 5 ár skulu fyrivarni takast fyri hesum, men tølini benda á, at tað er ógvu­ liga iva­samt, um broyt­ing­ar­n­ar og hug­burðs­broyt­ing­in, sum hendar eru í Danmark síðan 2001, og sum hava havt eina minking upp á meira enn 90 % við sær, í sama mun eru hendar í Føroyum. Amnesty vónar, at ríkisákærin ella onkur annar myndugleiki fer at almannakunngera føroysku tøl­ ini í framtíðini. Amnesty vónar, at myndug­leikarnir fara at síggja til, at so verður, nú rættargangslógin verður dagførd. UMSTØÐURNAR VIÐ EINUM VARÐHALDI ERU ORSØK TIL FLEIRI AVBYRGINGAR Amnesty hevur í samrøðu við bæði ákæruvald, verja, kriminalforsorg og dómara fingið ábendingar um, at umstøðurnar við bara ein­um varðhaldi hava við sær, at av­ byrging verður brúkt meira, enn neyðugt hevði verið, um vit bæði høvdu eitt varðhald og eitt fongsul í Føroyum. Hóast varðhaldið í Mjørkadali er eitt varðhald, virkar tað eisini sum opið og afturlatið fongsul. Fólk, sum arbeiða í skipanini, siga, at av tí at varðhaldsfongslað sita sam­an við fangum, sum kunnu fáa vitjan, fara út o.s.fr., mugu tey oftari lata sær avbyrging og bræva- og vitjanareftirlit lynda. Um­støðurnar hava eisini av­ leiðingar fyri tey, sum sita dóm, tí hesi noyðast at laga seg eftir varð­ haldsumstøðum, hóast tey hava rætt til fongsulsumstøður. Hetta hevur stóra ávirkan á ger­andis­ dagin, tí umstøðurnar í einum varð­haldi krevja meira eftirlit og fleiri avmarkingar. Undir nøktandi umstøðum eig­ ur tilveran hjá einum varð­halds­ fongsl­aðum at verða ‘normal­ iserað’, um viðkomandi fær dóm. Við­komandi eigur at fáa atgongd at nógv fleiri møguleikum sum til dømis vitjanum undir minni eft­ir­liti, fleiri tilboðum um virkismøguleikar og sosialum sam­bondum við onnur, sum inni sita. Men megna vit hetta undir nú­ver­andi umstøðum? Og ein annar stórur spurningur er, um tað kann góðtakast, at fangar verða sendir til Danmarkar at sita drúgvari dómar? "Øll hesi viðurskiftini eiga at verða lýst gjølla, og okkurt ítøkiligt eigur at verða gjørt við hesar samfelagsligu avbjóðingarnar. Í mars 2020 fer Amnesty Inter­ national Føroyar at skipa fyri almennum fundi um fongsuls­ við­urskiftini í Føroyum.