hósdagur 21. november 2019síða 9

FRÍGGJADAGUR 22. NOVEMBER 2019 SOSIALURIN 135 9 PLO PLO (Palestinski frælsis­felags­ skap­urin) varð stovnaður í 1964. Nøkur fá ár seinni gjørdist Yasser Arafat oddamaður. Felags­skapurin helt fyrst til í granna­londunum hjá Ísrael, millum annað í Libanon, men hann kom seinni at halda til á Vestara áarbakka og í Gaza. Í 1988 boðaði Yasser Arafat frá, at palestinar skuldu hava egnan stat, og at Jerúsalem skuldi vera høvuðsstaður. Í 2015 høvdu 137 at teimum 193 limalondunum hjá ST formliga viður­kent Palestina, meðan Ísrael og flestu av londunum í vestur­heimium hava ikki. Í nógv ár var PLO ein yvir­ gangs­felagsskapur, men seinni gjørdist hann meira ein politiskur felagsskapur. Í 1993 var tann sokallaða Oslo-avtalan gjørd, har palestinar millum annað fingu avmarkað sjálvstýri á Vestara áarabakka og í Gaza. Fleiri friðartingingar hava verið millum PLO og Ísrael. Fleiri onnur lond hava eisini verið við í friðartingingunum. Einaferð var tætt við, at friðaravtala varð gjørd millum Ísrael og PLO. Semja var um tað mesta, men semja fekst ikki um Jerúsalem, sum báðir partar vildu hava til høvuðsstað í sínum egna landi. Múrurin Í nýggjari tíð hava verið tvær intifadair, sum er palestinskur upp­reistur. Fyrst í hesi øldini tóku fleiri palestinar sítt egna lív sum sjálvmorðsbumbufólk í jødisk­ um marknaðum, bussum, mat­ stovu­m og aðrastaðni, har jødar savn­aðust. Tað endaði við, at jødar settu upp ein múr við píka­tráði í fleiri økjum millum Vestara áarbakka og Ísrael. Talan er um múr í parti av hesum økinum, annars er talan um hegn við píkatráði. Ísraelsk herfólk hava vápnað eftir­lit á fleiri støðum millum Ísrael og Vestara áarbakka, og pale­stinar kunnu standa í bíði­ røð í langa tíð hvønn dag fyri at sleppa ígjøgnum til Ísrael at arbeiða. Ísraelar ferðast ikki nógv øvutan veg. Politikkur – Fatah og Hamas Fólkið á Vestara áarbakka og í Gaza hava fingið lutvíst sjálv­ stýri. Tað eru bólkarnir Hamas og Fatah, ið eru teir ráðandi politiskt. Hamas, ið verður roknað sum meira harðrendur, hevur ræðið í Gaza, og Fatah, ið ikki verður roknað at verða so harðrendur sum Hamas, hevur ræðið á Vestara áarbakka. Ísrael er einasta fólkaræði í Miðeystri. Seinastu 13 árini hevur tann høgravendi Benja­ min Netanyahu sitið sum for­ sætis­ráðharri. Tvey val hava verið í Ísrael í ár, í apríl og sep­ tem­ber, og Netanyahu hevur mist meirilutan. Tað er ikki eydnast nøkrum at skipa nýggja stjórn, og væntað verður nú, at ísraelar mugu á val aftur um ikki langa tíð. Rakettir Ísrael tók seg aftur úr Gaza í 2005. Eftir tað hava fólk í Suður­ísrael, sum búgva tætt við markið til Gaza, upplivað regluliga at rakettir eru skotnar úr Gaza inn í Ísrael. Bæði børn og vaksin mugu ofta flýggja í bumbuskýli, tá ið alarmar fara í gongd, og í tíðarskeiðum sova tey eisini í bumbuskýlunum. Rakettir eru eisini skotnar úr Libanon inn í Ísrael. Flestu av rakettunum eru skotnar niður av ísraelsku verjuskipanini. Ísrael hevur eisini lopið á mál í Gaza á Vestara áarbakka og aðrastaðni, og bæði sivilfólk og hernaðarfólk eru deyð ella hava fingið skaða. Ísraelskar búsetingar Í fleiri ár hevur Ísrael stovnað jødiskar búsetingar ymsastaðni á Vestara áarbakka. Ísrael sigur, at hetta er tað gamla bíbilska landið, sum Gud hevði lovað Ábra­hami, Ísaki og Jákupi, og at teir sum jødar í dag, tí hava rætt at búgva á hesum støðunum. Palestinarar siga hinvegin, at her hava teirra forfedrar búð í nógvar, nógvar øldir, og tí er tað teir, ið hava rættin á sínari síðu, at búgva her. Ísraelsku búsetingarnar hava verið eitt av stóru evnunum í teimum ymisku friðartingunum, ið hava verið. Í Ísrael búgva ikki bara jødar. Har búgva eisini nógvir ísraelsk­ ir arábarar. Tí kann ein ofta upp­ liva, tá ið ein er í Ísrael, at koyra framvið einari jødiskari bygd, síðani eini arábiskari, og síðani aftur eini jødiskari. Fólkini í flestu av hesum bygd­unum liva í sátt og semju hvør við annan. Hesi hava ísraelskt pass og javnrættindi. Í Ísrael búgva umleið 8,7 milliónir fólk, (tá eru arábisku ísraelar­nir tiknir við). Á palestinskum øki búgva umleið 4,8 milliónir fólk. Retorikkur Retorikkurin hevur verið og er sterkur frá báðum síðum. Út­ sagnir, sum at “Ísrael skal strik­ ast av landakortinum”, og at “Jerúsalem er okkara gudgivni og ævigi høvuðsstaður”, hava verið nógv nýtt. Sum greitt frá her, eru nógvar ymiskar ósemjur, men ein av størstu spurningunum, er Jerúsa­lem, ið báðir partar vilja hava til høvuðsstað. Í hesi greinini hava vit bara nortið við nakrar av mót­setn­ ing­un­um og tví­støð­unum, sum eru í landinum. Til ber at lesa meira á netinum, og fleiri bøkur eru eisini um evnið. Ísrael í dag Mynd: Søgan um jødarnar, Sonne Smith Tel Aviv er ein nýggjur býur, ið varð bygdur fyrst í 20. øld norðanfyri gamla bíbilska býin Joppe (Jaffa). Umleið 452.000 fólk búgva í býnum, men við forstøðunum er talið 1,4 millión. Tel Aviv er ein havnabýur, men er serliga kendur sum ein feriustaður við nógvari sól og kilometum av góðari sandstrond, handilsgøtum og øllum tilboðum, sum stórbýir í Vesturevropa hava. Tel Aviv er eisini kendur sum ein býur, ið er sera frammarlaga innan tøkni. Í skemti verður sagt, at í Jerúsalem tilbiðja fólk, í Haifa arbeiða tey og í Tel Aviv festa tey. Jerúsalem gjørdist kendur, tá ið Dávid kongur tók býin frá jebusittum fyri umleið 3000 árum síðani. Sonur Dávid, Sálomon, bygdi templið í býnum, og býurin hevur síðani verið ein staður, sum hevur verið miðdepil fyri gudsdýrkanini hjá jødunum. Jødar skuldu til dømis tríggjar ferðir árliga savnast í Jerúsalem á teimum stóru jødisku hátíðunum. Navnið Jerúsalem merkið “friðarbýurin”, men tað eru tó fáir býir í øllum heiminum, ið hava upplivað so nógvan ófrið. Allar tíðir hevur nógv stríð verið um býin, og hann er fleiri ferðir javnaður við jørðina og síðani bygdur upp aftur. Jødiska templið er brotið niður og bygt uppaftur, men síðani tað seinnu ferð varð brent og brotið niður í ár 70 e.Kr., er tað ikki bygt uppaftur. Í sjeyndu øld bygdu muslimar kendu Kletta- moskuna á staðnum, har jødiska templið áður stóð, og har stendur moskan enn. Muslimar siga, at Jerúsalem er triðheilagasti býur teirra, eftir Mekka og Medina. Jerúsalem liggur á 800 metrar hædd uppi á einum fjallaryggi. Múrur hevur øll árini verið rundan um býin, men hann er víðkaður fleiri ferðir. Í 1800-talinum varð byrjað at byggja uttanfyri múrin, og í dag búgva nógv teir flestu íbúgvararnir, sum eru 920.000 í tali, uttanfyri múrin. Í vestara parti av Jerúsalem búgva í høvuðsheitum jødar, meðan arábarar búgva í Eysturjerúsalem. Jerúsalem er merktur av at vera ein átrúnaðarligur býur. Hann er heilagasti býurin hjá jødum og kristnum og triðheilagasti hjá muslimum. Jerúsalem er høvuðsstaður í Ísrael, og Knesset (ísraelska tjóðartingið) og stjórnin halda til í býnum. Tel Aviv Jerúsalem Tel Aviv er ein feriubýur við nógvum góðum sandstrondum Jerúsalem við útsýni frá Oljufjallinum