hósdagur 5. desember 2019síða 26

FRÍGGJADAGUR 6. DESEMBER 2019 SOSIALURIN 141 26 Um ikki Landsverk, hvør? Signar P. Heinesen Ikki sørt hugalig løta á Østrøm nú fyri kortum, tá ið Landsverk (LV) hevði móttøku fyri Sigurði Lamhauge, nýggjum stjóra á stovn­inum. Neyvan mundi eg vera einsamallur við kensluni, at nú seta vit eina striku í sandin – eina nýggja byrjan. Yvirskriftin er ein spurningur. Tað er tann spurningurin, sum eg haldi, at øll, sum hava eina meining um at skera uppgávur út úr stovn­ inum, eiga at svara til fulnar. Tað er ikki nakar sjálvsagdur lutur hjá stórt 50 túsund sálum úti í miðjum Atlantshavi at fylgja við í teknisku menningini í dagsins teksti. Vit kunnu nevna gølur. Gølur siga søguna um ítøkilig fólk í ítøki­ ligum uppgávum í eini ítøkiligari skipan. Men tær siga millum lítið og einki um, hvussu sama skipan kundi virkað við øðrum fólkum í somu uppgávum. Tær siga heldur ikki so nógv um, hvussu somu fólk í somu uppgávum í eini aðrari skipan kundu virkað. Tað er ikki altíð so stórur munur á skipanum, sum styðja fólki í uppgávunum og teimum, sum ikki fáa tað frægasta fram í fólki. Mín meting er, at lítil orsøk er at skipa LV stovnin við støði í teim­um gølum, sum hava verið frammi seinastu tvey áratíggjuni. Tá ið tað snýr seg um tekniska økið hjá tí almenna, er mest átroðk­andi spurningurin í dag, hvør tekur sær av teimum “dep­ arte­mentalu” uppgávunum – upp­ gávunum at styðja politisku skip­ an­ini í teimum heilt yvirskipaðu spurn­ingunum. Hetta er mest ásýniliga uppgávan, sum varð tikin úr stovninum í 1990-árunum. Sum eg síggi tað, hongur hendan uppgávan enn í leysum lofti – skjótt fjórðingsøld eftir. Tað mesta av hesum er sjálv­ sagt fjalt handan so mangar óviss­ur. Fáur veit, hvussu ein gongd kundi verið so nógv øðrvísi, vóru aðrar avgerðir tiknar. Á sam­ ferðslu­økinum kunnu tó fólk flest helst vera á einum máli um, at vit í Føroyum eru væl fyri eftir tað, sum gjørt er. Serliga eftir seinna heimsbardaga. Lunnarnir vóru lagdir undir hesa menning, meðan LV tók sær av evstu politisku ráð­ gev­ingini. Hetta er neyvan staðið at bera fram dømi um, hvar eg haldi, at evsta politiska ráðgevingin í dag kanska kundi verið frægari. Tann leiðin, sum farið varð inn á um ald­arskiftið, hevur nú tvey ára­ tíggju á baki. At meta um lang­ tíð­ar­árin er hetta ikki langt skeið. Tað frægasta íkastið frá mær er kanska, at eg haldi meg hóma avleið­ingar fleiri staðni í skipanini – og ikki bert á samferðsluøkinum – eftir veikari tekniskari ráðgeving á evsta politiska stigi, sum LV søgu­liga tók sær av – ella styðjaði – fram at aldarskiftinum, men sum hann ikki formliga hevur ábyrgd av í dag. Talan er bæði um, at vit brúka tøkni og arbeiðshættir, sum annað­hvørt hoyra tátíðini til, ella hoyra øðrum umstøðum til, og um kostnaðir, sum mær tykir høgar. Enn verri er sjálvsagt, at vit mær vit­andi als ikki hava viðgjørt onk­ ur mál, sum vit áttu at havt við­ gjørt. I dag eru tað aðrar skipanir, sum veita evstu politisku ráðgevingina. Íkastið frá LV verður gjørt “í venna­vold” – eitt íkast millum so mong onnur. Ongum, sum hev­ ur formliga ábyrgd, kann verða vælvildarfólki og -ráðum fyri­utt­ an. Men eingin skipan kann dúva á slíkt. Tann, sum hevur evstu form­ligu ábyrgdina, má eisini vera ílæt­in til hesa ábyrgd. Annars fáast væl­vildarráðini heldur ikki til høld­ar. Sum eg síggi tað, er tann stóri spurningurin ikki, um LV sjálvur skal gera hetta ella hitt, ella tað kann útveitast. Meg minnist onga ideologiska hugsjón um hetta við at loysa uppgávurnar innanhýsis á stovninum, ella at fáa veitarar at loysa tær. Mær vitandi hevur tann spurningurin í allari tíð stovnsins verið ein prakt­iskur spurningur, um nakar annar lyfti uppgávuni til fulnar. Søgan um “asfaltverkið”, sum hon í dag gongur, ber boð um, hvussu torførur hesin spurningurin i praksis er. Marknaðurin í Før­oy­ um er so ovurlítil í hesum høpi, og sveiggini eru mangan stór. Mask­ in­miðstøðin í Kollafirði var, sum eg skilti Mikkjal Helmsdal, sála, eisini ein praktiskur spurningur, tí tað vísti seg tá so sera torført at halda maskinurnar koyrandi fyri rímiligan kostnað og tá ið brúk var fyri tí. Hetta hevði jú verið á privatum hondum einaferð. Øll míni ár á stovninum vóru tað arbeiðstakarar, sum bygdu havnirnar og nógvar av lend­ing­ un­um við. Arbeiðstakarar gjørdu eisini tá onkrar vegir. Eitt nú var Vel­bastaðvegurin gjørdur soleiðis. Eg haldi meg ikki minnast nakað tos um, at hendan vegabyggingin var bíligari ella dýrari, betri ella verri frágingin samanborið við tað, sum stovnurin sjálvur gjørdi. Síð­an 1964, tá ið Landsbyggifelagið (LBF) varð stovnað, hevur eisini verið vanligt, at ráðgevarar gjørdu prosjekt og høvdu eftirlit. Eitt samljóð millum byggharra, ráð­ gev­arar og arbeiðstakarar er ein for­treyt fyri góðum verki á tekn­ iska økinum. Og allir partar mega fáa rásarúm at virka í, skal gott verk verða úrslitið. Tann stóri spurningurin er, hvussu vit í Føroyum á tekniska øk­inum menna okkum saman við tíð­ini og teknisku menningini kring okkum, at vit megna at búgva okkara fólk út til tær stóru avbjóðingarnar, sum tíðin ber við sær. Tað var tann tíð, tá ið út­lend­ ingar gjørdu alt at kalla. Mikkjal Helmsdal, sáli, var ein undan­ gongu­maður – og í so máta eisini part­ur av síni samtíð – at draga før­leikar heim til klettarnar. At slóða fyri, at føroyingar og før­ oyskar fyritøkur fingu ein møgu­ leika. Henning Jacobsen tók við hes­um aðalmáli. Sjálvur haldi eg, at væl er gingið undan. Hyggja vit kring okkum aðrastaðni í heimi, er neyvan ov nógv sagt, at hevði stovnurin ikki hetta sum eitt av sínum aðalmiðum, stóðu helst fremmand nøvn á enn fleiri mál­ um í dag. Tað er eingin nát­úr­lóg, at vit ikki missa úr hondum virkis­ øki, sum vit áður gjørdu minst eins væl og onnur. Støðan í dag tykir mær ein onn­ur. Eina uppgávu fyri og aðra eftir lata vit úr hondum til onnur at loysa, tí vit megna ikki at savna meg­ina teirra millum, sum kundu dugnað so mikið, at uppgávan lá eftir í Føroyum í góðum hondum. Tað er heldur ikki vist, at hesar upp­gávur liggja í hondum, sum megna at fáa frægastu úrslitini. Landsverkfrøðingurin var eina­ferð ein púra opin stovnur, sum vit øll áttu lut í. Við upp­gáv­ um kring alt landið og deildum kring oyggjarnar gjørdist LV ein vevnaður í føroyska sam­felagn­ um, sum bant fólk saman í ítøki­ lig­um gerandisligum uppgávum. Mong vóru tey, sum komu inn á gólvið í onkrum ørindum frá teirra nærumhvørvi. Sjálvdan fóru tey óhjálpt út aftur. Løg­ tings­limir og bygdarráðslimir gingu húsvandir á stovninum, og fólk á stovninum gingu húsvand í flestu kommunum í landinum. Mang­ar ferðir ringdi onkur inn á stovn­in við onkrari loysn, onkrum upp­skoti ella onkrari ávarðing. Ígjøgnum deildirnar kring landið hevði stovnurin til eina og hvørja tíð samband við køn fólk á staðn­ um. Fyri mín part kann eg siga, at tey flestu árini, eg fekk á hesum stovninum, vóru rík og gevandi í so máta. Tú kendi, at tú stóð ikki einsamallur. Vælvildarfólk vóru kring teg – omanfyri, við síðuna av og niðanfyri í skipanini. Kann í dag bert vóna, at viðskiftafólkini, eg var settur at tæna, eisini høvdu somu uppliving. Við nýggju stýrisskipanarlógini í 1990-árunum broyttust for­ treyt­irnar fyri løgtingslimir. Tað samsvaraði illa við hesa skipan­ ina, at teir gingu húsvandir á stovn­inum. Kanska er tað vorðið í so langt til løgtingið í dag. Kanska áttu mannagongdir at verið endurskoðaðar, at verkini, sum LV fæst við, aftur koma løg­ tings­limum eitt sindur nærri, og at ognarskapur teirra í hesum verkum verður eitt sindur størri – og kortini ikki at fáa bland í leiklutirnar millum løgtingslimir og landsstýrismannin. Tann heilt stóri spurningurin, sum landsstýrið og Sigurð koma at svara í næstum, verður, um stovn­ urin sleppur – og um hann megnar – at savna teknisku megina í land­inum. Í Føroyum er tað bert LV, sum hevur nakran ítøkiligan møgu­leika at átaka sær lutin at vera tann tekniski miðdepilin, sum savnar hesa megina. Soleiðis havi eg skilt, at Sigurð hevur valt sær ýtini. Nakað so­ leið­is haldi eg meg eisini skilja sign­al­ini frá politisku skipanini í dag. Avbjóðingin er helst at finna frægar leiðir, sum eru mong­um gongd­ar fram at hesum stevnu­ miði. Snávingarsteinarnir eru mang­ir. Fólk flest vilja í flestu førum gott verk. Vit kunnu leggja okk­um í geyma, at grikkar í síni tíð settu hetta hugtakið í tað eina hornið á Grikska Fýrkantinum (stremb­ anin fram at tí góða, tí rættvísa, tí sanna og tí vakra). Fólk flest vita væl, hvat er gott til endamálið. Tey vita eisini, tá ið tað ikki er nóg gott. Fáur trívist við ógóðum verki. “Kvalitetur” er ikki at spæla við. Eg veit ikki um gott verk, sum ikki fær íkast frá mongum. Eing­in einstakur eigur tað góða verkið – tað eiga mong. Tað visti Mikkj­al, og tað visti Henning – og við teimum báðum vistu vit øll á stovn­inum í míni tíð og fyri mína tíð hendan Tann stóri spurningurin er, hvussu vit í Føroyum á tekniska øk­inum menna okkum saman við tíð­ ini og teknisku menningini kring okkum, at vit megna at búgva okkara fólk út til tær stóru avbjóðingarnar, sum tíðin ber við sær. Tað var tann tíð, tá ið út­lend­ingar gjørdu alt at kalla Fólk flest vilja í flestu førum gott verk. Vit kunnu leggja okk­um í geyma, at grikkar í síni tíð settu hetta hugtakið í tað eina hornið á Grikska Fýrkantinum (stremb­anin fram at tí góða, tí rættvísa, tí sanna og tí vakra). Fólk flest vita væl, hvat er gott til endamálið. Tey vita eisini, tá ið tað ikki er nóg gott. Fáur trívist við ógóðum verki Kjak