týsdagur 21. januar 2020síða 14

Mikudagur 22. januar 2020 · Nr. 9 14 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 HEILSA Vilmund Jacobsen Andar tú asbeststøv í teg í bert tvær til fýra vikur, kann hetta vera nógmikið til, at tú verður ólekiliga sjúkur av krabbameini. Talið av dønum, sum hvørt ár fáa staðfest krabba­meini av hesi orsøk, er heili 400. Eftir fólkatalinum svarar hetta til, at umleið fýra føroyingar gerast ál­ vars­liga sjúkir av avbest­ støvi um árið. Ein vísundalig kann­ ing, sum varð al­manna­ kunn­gjørd fyri fáum árum síðan, staðfestir nevni­liga, at fólk, sum arbeiða við asbesti og fáa asbeststøv í seg, kunnu gerast fongd við óleki­ligum lungna­hinnu­ krabba. Tað er gomul vitan, at asbest er vandamikið, og tí hevur hetta tilfar eisini verið ólógligt í fleiri ár. Leiðandi yvirlæknin á sjúkrahúsinum í Slagelse í Danmark, Rolf Petersen, sum eisini hevur skrivað vísundaliga grein um evnið, er ovfarin av, at as­ best kann gerast deyði­ligt eftir so stuttari ávirkan á likamið. Sambært nevndu kann­ing skal ógvuliga lítið til, áðrenn vandin fyri lungnahinnukrabba veks­ur. Krabbi í lungna­ hinnu­ni er sjáldsom sjúku, men hon er sera álvar­som. Asbestið er gloymt Av teimum umleið 400 tilburðunum av krabba­ meini í Danmark um árið, sum standast av asbesti, er talan um einar 100 tilburðir av lungna­ hinnukrabba. Yvirlæknin heldur, at tað hevði verið skilagott við einari greining og neyvari kunning um vandan við asbesti, tí as­ best er líka sum farið í gloymsku­na hjá fólki. Johnni Hansen, sum gransk­ar í arbeiðs­um­ hvørvi og krabba­meini fyri Kræftens Be­kæmp­ else, sigur, at nógvir ungir handverkarar eru ikki greiðir yvir, at gamlir bygn­ingar kunnu vera bjálv­aðir við asbesti. - Ungu hand­verk­ar­ ar­nir vita ikki, hvussu vanda­mikið tað er, tí teir vóru børn ella óføddir, tá trupulleikin var nógv frammi í sjeyti-og átta­ ti­árunum, sigur gransk­ arin. Gransking á Aalborg Universitetssjúkrahúsi hevur víst, at eisini fólk í familjuni og sambúgvar hjá asbest-raktum sjúk­ ling­um kunnu gerast álvars­liga sjúk. Ógvuliga eitrandi Í Danmark, har tað tað verður goldið fyri eitt nú at brúka vatn, hevur verið spurt, um regnvatn av taki úr asbesti kann brúkast sum drekkivatn. Men, her verður mælt til, at slíkt takvatn ikki verður drukkið. Víst verður á, at tá tak­ pláturnar eru vorðnar gamlar og byrja at molast sundur ella brotna, kun­ nu spønir í slíkum føri enda í regnvatninum, og tí verður mælt til, at regn­ vatn av asbesttaki ikki verður endurnýtt sum drekki­vatn. Í danskari vegleiðing verður sagt, at eternitt­ plát­ur, sum eru fram­ leiddar fyri 1984, altíð hava asbest í sær. Hin­ vegin kann eternitt, sum er framleitt í árunum 1984-1988, hava asbest í sær. Men, eternitt, framleitt eftir 1988, er ikki fongt við asbesti. Drekkivatn í asbestrørum Tey, sum gingu í haga­ num - eisini í føroysku náttúr­uni - plagdu at síggja beru eternittrørini stinga undan moldini, og tað var og er partvís fram­ vegis úr hesum rørum, at vit fáa okkara drekkivatn kring um í Føroyum. Tað eru longu fleiri ár síðan, at danska Um­ hvørvisstýrið umhugsaði at gera eina kanning sum ætlandi skuldi staðfesta, um gomlu vatnrørini í Danmark eru ein heilsu­ vandi. Gomlu rørini eru nevni­liga úr eternitti við as­besti í, tí hesi eru so gomul. Kanningin skuldi vísa, um asbestfiprur møgu­liga loysna innan úr hesum rørum, sum síðan um drekkivatnið enda í menniskjum. Tað var í sínari tíð Dansk Eternitfabrik í Aal­borg sum framleiddi hesi rør, og bara í Aalborg vóru 200 kilo­metrar av tilsamans 600 kilo­ metrum av vatn­rørum úr hesum tilfari. Men, tað er ikki bara í Aalborg, at hesi rør eru og verða brúkt. Tey eru nevniliga brúkt um alt Danmark og í fleiri øðrum lond­um – og eisini kring um í Føroyum rennur okkara drekkivatn fram­ vegis gjøgnum gomul eternittrør. Við tað, at danir bora gjøgnum kálk fyri at fáa vatnið upp, er ikki óhugsandi, at fiprur úr asbesti í vatninum verða ”kapslaðar” við kálki inni í rørunum og tí kanska gerast minni skaðiligar í drekkivatninum av hesi orsøk. Greitt er, at tað eru ikki smápengar, sum tað hevði kostað at tikið øll eternittrør upp og lagt onn­ur ístaðin. Nøgdirnar eru smáar Í 1920-unum og 1930- un­um vórðu rør úr stoypi­jarni brúkt til vatnleiðingar, og eter­ nitt­rør­ini komu serliga í fimmti-og sekstiárunum.  Spurningurin hevur verið, um vandin við at drekka vatn, sum rennur gjøgnum eternittrør, stend­ur mát við kostnaðin av at skifta gomlu rørini út. Í dag vita øll, at as­best kann vera lívs­vanda­ mikið, um tað sleppur inn í likamið um andarásina, men spurningurin er, hvør støðan er, um as­ best­fiprur eru í drekki­ vatninum. Norskar kanningar hava víst, at mikro­skop­ iskar restir av asbest­fipr­ um eru í drekkivatni, sum rennur í nevndu rørum. Men, talan er eftir øllum at døma um so smáar nøgdir, at ivasamt er, um tær yvirhøvur kunnu hava nakran týdning fyri heilsu­na. Keldur: Jyllands-posten.dk/ Ing.dk (Ingeniøren) FÓLK VITA IKKI NÓG MIKIÐ UM VANDAN VIÐ ASBESTI - Nógvir ungir handverkarar eru ikki greiðir yvir, hvussu vandamikið asbestið er, tí teir vóru børn ella óføddir, tá trupulleikin var nógv frammi í sjeyti-og áttatiárunum, sigur Johnni Hansen, sum granskar í arbeiðsumhvørvi og krabbameini fyri Kræftens Bekæmpelse Læknavísundin veit, at asbeststøv er sera vandamikið og kann elva til krabbamein. Men, veit nakar við vissu - um - ella hvussu vandamikið tað er at drekka vatn úr krananum, sum rennur í asbestrørum?