hósdagur 23. januar 2020síða 13

FRÍGGJADAGUR 24. JANUAR 2020 SOSIALURIN 10 13 Í dag er matur lógligt samtaluevni – Tá eg var ungur, tosaði man ikki um mat. Nú kanst tú tosa um mat, uttan at tað er nakað óvanligt í tí. Vit hava dedikeraðir ungar kokkar, og vit hava matstovur, sum dagliga lyfta støðið. Fólk hava eisini áhuga í framleiðsluni og góðskuni av mati, sigur Jóan Pauli Joensen, professari í siðsøgu, sum hugleiðir um føroyska matsiðvenju seinastu árini ANNIKA KUNOY IM ANNIKA@SOSIALURIN.FO F øroyska matmentanin er ómetaliga nógv broytt síðstu árini. Vit hava flutt okkum langt burtur frá ta tíðini, tá vit bert ótu turt, ræst ella saltað. Streymurin og stóru matvøruhandlarnir hava havt við sær, at føroyingar hava fingið ágóða av øllum tí sama, sum onnur lond kring okkum hava fingið. Hóast stóra kollvelting innan matmentan, so hevur tað siðbundna føroyska í stóran mun fylgt okkum gjøgn­um broytingarnar, og nógvir før­oyingar eta enn nógv av tí, ið verður sett í samband við sið­bundn­ an føroyskan mat. Ein økt­ ur inn­flutn­ ingur av mat­ vørum og stór ávirkan utt­ an­ífrá hevur tó elvt til, at vit eta meir skund­verar og viðgjørdar vørur enn fyrr. Tó so sær út til at hetta eisini er við at broytast. Modernaði før­oy­ing­ ur­in er til­ vit­aður um góðsku á matinum, hugsar um nær­famleiðslu og er áhugaður í ym­isku smakkinum, sum Føroyar hev­ur at bjóða. Hjallurin er í sjónum Føroyar eru settar á kul­in­ar­ iska heimskortið mill­um annað av Michelin-mat­stov­uni Koks, sum seinastu árini hevur gjørt allan heimin varugan við dygd­ ar­góðskuna hjá matstovuni og rávøru­skatta­kamarið í Før­oyum, sum hevur ovurgóða góðsku. Hesar rávørurnar, ið nú verða nýttar av toppkokkum hava altíð ligið í føroysku nattúruni. Fyri á leið eini øld síðani veltu føroyingar eisini gularøtur og annað grøn­ meti og turk­aðu urt­ir til suppu, og teir hava tí eisini brúkt nakað av til­feing­inum tá, sigur Jóan Pauli Joen­sen, professari í siðsøgu. – Tað er tó so lítið til av teim­ um spesiellu urtunum, sum mod­ern­aðir framkomnir kokkar brúka í dag. Tað er rætt og slætt ikki nokk til øll. Tað er blivið ein spesial­itetur. Tað ber tó óivað til at velta og fáa tað at vaksa í størri mongd­um, men tað krevur eitt skipað inn­triv, sigur hann. – Tann besta før­ oyska rávøran, sum vit eiga í Føroyum er tað, sum er í sjón­um. Tað er tað besta, sum vit hava at bjóða upp á, hóast nógvir før­oyingar ikki eta so nógv av tí longur, sigur hann. – Eisini vil eg siga, at føroyingar í nógvum førum fara illa við fisk­ inum og duga ikki at fáa tað besta burturúr. Fiskurin verður kókaður í sor, og flakið verður stoykt í hel, sig­ur hann skemti­ liga, men, leggur hann aftrat, at tað krev­ur eitt innlit og ein áhuga, um tú vilt fáa besta úrslitið. – Hetta er við at broytast nú, og tað tykist, at tey ungu við áhuga fyri mati hava størri innlit og duga at matgera. Tey ungu hava kapasitet, hóast fleiri ikki duga gamla handverkið, staðfestir hann. Broyttist spakuliga Matmentan hjá einum fólkaslagi er siðvenja. Tað liggur djúpt í okk­um og er partur av samleika okk­ara. Tí tekur tað tíð at broyta hes­ar siðvenjur. Í gamlari tíð ótu føroyingar mest greyt og súpan og seinni við­skera og kókaðan nátturða. Nú eta vit nógv breyð. Máltíðinar eru eisini fluttar. Og so er sjálvt smakk­urin eisini broyttur, greiðir hann frá. Ein stór broyting í mat­van­ un­um hjá føroyingum var at síggja, tá SEV í seinnu hálvu av fýratiárunum varð sett á stovn. Áðrenn føroyingar fingu streym og kundu frysta mat, var mat­urin ræsaður, saltaður ella turk­aður. – Ein koll­ velting hendi, tá før- oyingar fingu frystiboksir og byrjaðu at frysta mat, tí rá­vøru­ grundalagið broyttist so við og við tá. Millum annað kundu fólk nú hava lakatunnur í frystiboksini um­framt í hjallinum, sig­ur Jóan Pauli Joensen, pro­fessari í sið­søgu. Ein onn­ur stór broyt­ing inn­ an ta før­oysku mat­mentanina var, tá ið flaka­virk­ini lata upp í Føroyum í 1959, og tað harvið verður lættari hjá føroyingum at fáa nýggja fram­leiðslu. Tá fáa føroyingar eisini nýggja køksútgerð av ymsum slagi, so sum kjøtmaskinur og hvirlur. Føroyingar, sum áður ótu fisk og ræstan mat fingu nú eisini malið kjøt og flak. – Tá broyttist handverkið at mat­gera eisini, sigur Jóan Pauli Joensen. Hann greiðir frá, at tann fram­ gongdin, ið hendi í Før­oy­um tá er hin sama, sum eis­ini hendi aðra staðni í um­heim­in­um. – Hóast tey altíð hava kunnað keypt mat í Havn, vóru ikki somu møguleikar á bygd. Men um hetta mundið lata al­samt fleiri stór­ir matvøruhandlar upp, og tað hevur eisini eina risastóra broyting við sær, sigur hann frá. – Broytingin var risastór, men hon kom so líðandi. Í fimtiárunum var matur í blikk, fiskabollar og haldbúgvin kornbúffur til keyps. Av føroyskum mati ótu fólk enn fisk, grind og tvøst, stórhvalatvøst og lambskjøt. Flestu húsarhaldini áttu døgurðamat inni, og keyptu ikki matin, sigur hann – Tá tosað var um fremmandan mat tá varð altíð tosað um dansk­ an mat, og kókibøkurnar, ið komu út tá høvdu eisini fleiri danskar uppskriftir, sigur hann. – Eisini fóru fólk at ferðast meir, og á ferðum sínum lærdu tey um annan mat, sum síðani spaku­ liga eisini varð partur av føroysku matmentani. Fleiri matstovur Tað er eyðsýnt, at mat­stovu­ment­ an­in í Føroyum eisini hevur verið undir kolosalari broyting. Fyri bert fá­um árum síðani fóru fólk ikki út at eta, uttan tað var serligt høvi til tess. Í dag eru matstovurnar fleiri og meir ymiskar enn nakrantíð, og støðið er nógv hækkað. Matur er vorið eitt lógligt samtaluevni. – Tá eg var ungur, tosaði man ikki um mat. Nú kanst tú tosa um mat, uttan at tað er nakað óvanligt í tí. Vit hava dedikeraðir ungar kokkar, og vit hava matstovur, sum dagliga lyfta støðið. Fólk hava eisini áhuga í framleiðsluni og góðskuni av mati. Tað mugu vit, tí hevur matur ikki áhuga millum fólk, so verður tað høpileyst at gerast betri og fáa meir burturúr, sigur professarin. Jóan Pauli Joensen heldur, at støðið á føroyskari matgerð er nógv hækkað Tað tykist, at tey ungu við áhuga fyri mati hava størri innlit og duga at matgera. Tey ungu hava kapasitet, hóast fleiri ikki duga gamla handverkið