hósdagur 30. januar 2020síða 16

FRÍGGJADAGUR 31. JANUAR 2020 SOSIALURIN 13 16 Óli Jacobsen Óli Jacobsen V it hava vitjað hvønn annan fleiri ferðir, bæði í Føroyum og í Ísrael. Tí var sam­ bandið millum húskini bæði ógvu­liga tætt. Tað eru nógvar frá­ sagn­ir um lagnurnar hjá ofrunum fyri holocaust, men henda er um tilgongdina frá byrjan av. Takkað verið okkara vinskapi kunnu vit fáa søguna um ein jøda, sum upplivdi nasismuna frá fyrsta degi. Øll eru samd um, at holocaust er ræðuligt. Men vit eiga at minn­ ast til, at eitt slíkt fyribrigdi byrj­ ar ikki við fólkadrápi. Framm­an­ undan er ein longri gongd við at leggja ofrini fyri hatur, so fyri­ bein­ingin av teimum kann vera meira góðkend av fólkinum. Hanna var týskur jødi, búði í Berlin, og upplivdi alla søguna hjá nasist­unum heilt frá byrjan. Tað eigur eisini at verða havt í huga, at nasisman í byrjanini varð roknað at vera meinaleys. Tey vóru ikki so fáa, sum rokn­ aðu hana at vera eitt slag av kristi­lig­um flokki, sum vardi tey kristi­ligu virðini, ikki minst móti komm­unistum. Hanna: Foreldrini upprunaliga pólskir jødar Foreldur míni vóru upprunaliga polsk, men komu til Berlin fyrst í 1920-unum Tey høvdu ikki trupulleikar við at laga seg til eina nýggja tilveru í nýggja heimlandinum. Heima tosaðu vit bert týskt. Annars tosaðu nógvir pólskir jødar "jiddish", sum líkist týskum. Hetta dugdu foreldur míni, men tey lærdu ikki børn síni hetta málið, so vit vóru ikki so nógv øðrvísi enn aðrir týskarar. Mamma var held­ur meira religiøsur jødi enn pápi, og ein synagoga var eisini í granna­ lagnum hjá okkum. Orsøkin til at foreldrini fluttu, var, at pápa dámdi ikki at vera í herinum í Eysturríki, har hann hevði barst undir 1. heims­bar­ daga. Hann hevði eisini fingið heið­urs­merki fyri sítt avrik. Og so var tað eisini tann munurin, at Týskland var eitt demokrati, tá tey fluttu hagar. Pápi var parúkkmakari og hevði sína egnu fyritøku, meðan mamma var heima og tók sær av familjuni. Vit vóru fýra systkin. Ein systir, Yetta, var elst, so komu tveir beiggjar, Sali og Heini, og eg var so yngst. Antisemitisma hevur altíð verið í størri og minni mun, eisini í Týsk­landi. Men við nasismuni gjørdist hon beinleiðis politikkur á ein sera ræðandi hátt. Ágangurin ímóti jødum kom eisini so við og við. Men eingin grunaði í byrjanini, at tað fór at enda, sum tað gjørdi. Vórðu happað Eg var bert tvey ára gomul, tá Hitl­er fekk valdið. Hetta hendi 30. januar 1933, so tey fyrstu árini minnist eg einki til. Men longu tann 27. februar sama ár kom undan kavi, hvat vit kundu vænta av hesum nýggja stýrinum, har nasistarnir bara høvdu tríggjar ráðharrar, og har teir ikki høvdu meiriluta. Um­ rødda dag varð eldur settur á ríkis­dagin, tinghúsini, í Berlin. Tað tykist at vera greitt, at nas­ ist­arnir stóðu aftanfyri, meðan komm­unistarnir fingu skuldina. Hetta varð nýtt sum undanførsla fyri at seta allar demokratiskar rætt­ar­reglur úr gildi. Val var so útskrivað at vera nakrar dag­ar seinni. Hóast teir ikki enn høvdu meiriluta, eydnaðist tað nas­ista­ flokk­inum á meira ella minni lóg­ligan hátt at fáa alt valdið í Týsk­landi. Boykottaðu handilin Fyrsta stóra beinleiðis stigið ímóti jødunum, var longu 1.apríl 1933, tá allir jødiskir handl­ar skuldu boykottast, og vakt­ar­ menn frá SA, heima­her­inun hjá nasistunum, vórðu settir utt­an­ fyri at forða fólkið í at sleppa inn. Vakt­armenninir vórðu tó tiknir burt­ur aftur, helst av ræðslu fyri um­døminum í útlandinum. Tað vísti seg eisini, at hetta tiltak fekk heldur ikki undirtøku frá týsk­arum tá. Hóast nakað av anti­semitismu longu var, so var hetta ov nógv av tí góða. Í staðin vórðu so nøvnini á kundum hjá jød­um sett á ein svartalista, sum varð hongdur upp alment, so tað var ikki tann stóri munurin. Samstundis varð ein "kunn­ing­ ar­herferð" sett í verk í móti jødum. Týskarar vórðu væl og virðiliga á ym­iskan hátt "kunnaðir" um, at teir høvdu verið offur fyri eini vill­leiðing, tá tey hildu, at jødar vóru teirra javnlíkar. Teir fingu væl og virðiliga at vita, at jødar vóru ikki teirra javnlíkar, men held­ur "undirmenniskju” við devilsk­um eginleikum. Eitt úrslit av hesi herferð varð herrópið: "Juda krepér",(ynski um, at jødar skuldu krepera) sum sjálvt barnagarðar á útferð róptu eftir teimum jødum, tey sóu. Tann sum stóð aftanfyri júst hetta, var Julius Streicher, hvørs navn inntil tá var ókent. Hann var blaðstjóri á tí fúla og rasistiska blaðnum "Der Stürmer", sum nú gjørdist dagligur lesnaður hjá týskarum. Í 1946 varð hann hongd­ur sum ein av teimum stóru krígsbrotsmonnunum. Tað gingu nøkur ár, áðrenn eg sum barn varnaðist broyt­ing­ar­n­ ar í gerandisdegnum. Blivu happaði á gøtuni Men tað fyrsta, eg minnist frá nasismuni, var umleið 1938, tá vit illa kundu ganga á gøtuni, uttan at vera happað av týskum børnum. Serliga merktu brøður mínir hetta. Men annar av teim­ um gav seg ikki undir hetta. Hann setti seg ímóti og gjørdist sera kringur í at berjast við týskar dreingir. Hin beiggin var meira afturhaldin og hevði kanska meira fortreð av hesum. Systirin, Yetta, kom eisini ofta grátandi til hús, tí hon fekk ikki gingið í frið á gøtuni fyri ungum týskarum, sum róptu ókvæmisorð eftir henni. Tað gjørdi ikki støðuna betri, at nærindis har vit búðu, helt ein deild av Hitlerjugend til, og hesir vórðu jú lærd upp at hata jødar, og at jødar vóru teirra fíggindar. Mestsum øll týsk børn vóru sum frá leið noydd at vera limir í Hitlerjugend. Umframt politiska uppfostran var hetta eisini eitt slag av skótarørslu, við øllum tí frítíðarvirksemi, sum har hoyrdi til. Tey vóru eisini ílatin uniform, og hetta gjørdi tey enn meira ræðandi. So tann vegin kundi eg ongantíð ganga einsamøll. Tá mátti eg altíð fylgjast við pápa mínum. Tað skal tó leggjast afturat, at vit vóru ikki so nógv órógvað av vaksnum fólki. Men atburðurin hjá børnunum var eitt úrslit av tí, sum tey vaksnu potaðu niður í børnini. Henda gongdin førdi eisini við sær, at tað var ómøguligt hjá okkum at ganga í vanligan Í sambandi við holocaust dagin tann 27. januar skulu vit hesa ferð hava ein part av frásøgn hjá einum jødiskum hjúnum, Hanna og Menakhem Ben Yami, sum yvirlivdu holocaust. SIÐSØGA Fyrsti skúladagur í 1937. Hanna fekk roynt nasismuna frá barni av. Føroyavinurin Hanna Ben Yami: Upplivdi nasismuna frá barni av