hósdagur 30. januar 2020síða 17

FRÍGGJADAGUR 31. JANUAR 2020 SOSIALURIN 13 17 Komandi partur Í komand parti er Kristian Djurhuus aftur á skránni. Hann greiðir frá, tá ið katolikkarnir vildu yvirtaka sjúkrahúsið á Tvøroyr, og tá ið hann kom í løgtingið í 1932. skúla. Tað var bert Sali av okkum systkj­um, sum byrjaði at ganga í van­ligan týskan skúla. Men tað var skjótt, at hesir skúlar vóru merktir av nasismuni, og tað gjørd­ist eisini ótolandi hjá jødisk­ um børnum at ganga her. Skjótt sluppu jødiskir lærarar heldur ikki longur at arbeiða í vanligu skúlunum. Sum frá leið gingu vit øll í serligum jødiskum skúlum, sum vit sjálvi rindaðu kostnaðin av. Krystallnáttin Náttina millum 9. og 10. november 1938 fór fram ein tann mest kenda hendingin í herferðini móti jødum. Hetta var tann sokallaða Krystallnáttin, tá ein riðil av nas­ ist­um oyðiløgdu jødiskar ognir í hópa­tali. Undanførslan fyri hesum var, at ein ungur jødi hevði skotið ein starvsmann á týsku sendistovuni í Paris í hevnisøku fyri, at foreldur hansara vóru víst úr Týsklandi til Polen. Náttina eftir hesa hend­ing fóru nasistar í holt við at oyðileggja jødiskar handlar og synagogur. Alt varð smildrað sund­ur, og nógvir jødar vórðu dripn­ir og aðrir beindu fyri sær. Alment varð sagt, at hetta var ein fólkslig hevnd móti jødum, men tað er alt, sum bendir á, at "Krystallnáttin" varð væl og virði­liga fyriskipað av nasistisku leiðsl­uni. . Sum revsing fyri alt hetta her­verkið varð ásett, at jødarnir sjálvir skuldu gjalda eina bót upp á 1 mia D-mark, sum var sera nógvur peningur tá í tíðini! Hetta sigur eitt sindur um nasistiskan logikk: Jødarnir skuldu sjálvir gjalda fyri herverkið hjá nas­ist­ un­um! Um ikki áður, so var tað nú greitt, at jødarnir vóru at rokna sum útskot í Týsklandi - eitt fólk uttan rættindi. Heitið "Krystallnáttin" stóðst av øllum tí sundursmildraða glas­inum á gøtunum. Júst hend­ an dagin fylti beiggi mín 13 ár, og skuldi eftir jødiskum siði kon­ firm­erast í synagoguni. Hetta kundi ikki lata seg gera nú, og tí var hann konfirmeraður heima hjá rabbinaranum. Ein onn­ur or­søk til, at eg minnist Krystall­ nátt­ina er, at vit búðu tætt við syna­goguna, og tí sá eg alt, sum fór fram. Nasistarnir gingu frá handli til handil. Fyrst kom onk­ur og skrivaði orðið ”jødi” á handils­ rút­in. Síðani komu aðrar, sum smildr­aðu alt sundur. Tað sama hendi við okkara synagogu, sum eg sá brenna. Pápi var ræðslusligin, og hann mátti krógva seg hjá onkrum, sum hann kendi, fyri ikki at verða tikin. Hesin óttin var ikki uttan orsøk, tí í sambandi við Krystal­náttina vórðu 30.000 jødar tiknir og sendir í KZ-legur. Men tað eydnaðist honum at sleppa undan í fyrsta umfari. Jyllandsposten: Skilja væl týskarar Danska blaðið Jyllandsposten hevði nakrar dagar seinni eina oddagrein í samband við Krystall­ náttina. Teir søgdu seg vera ímóti øllum yvirgangi, men løgdu afturat: “Når man har fulgt jøde­ spørgsmålet i Europa i årtier, kan man til en vis grad forstå tysk­ er­nes anmositet (fígginda­skap) over­for jøderne.” Blaðið skrivar, at hóast nógvir jødar eru hampamenn, so eru tær ringu royndarnar jødum í Dan­ mark einki móti teimum roynd­ um, sum eru av jødum í Europa annars. Niðurstøðan er, at “man kan indrømme Tyskland, at det har ret til at skille sig af med sine jøder. Men til gengæld kan man stille det krav, at det sker paa an­ stændig vis.” Tað kann vist sigast, at nas­ist­ ar­nir tók Jyllandsposten upp á orðið við tí fyrra setningin men so avgjørt ikki í tí seinna. So lætt kundi tað vera hjá nas­istunum at ávirka sjálvt eina danska avís. Pápi tikin fyrstu ferð og aðru ferð Hesin ágangurin gjørdi tað, at pápi misti møguleikan at arbeiða í síni fyritøku. Og lagnan hjá pápa gjørdist henda: Í oktober 1939 var hann biðin um at koma á løgreglustøðina. Hann hevði tá framvegis so mikið av áliti á skipanina, at hann helt tað vera okkurt hissini, teir vildu hon­um. Hinvegin visti hann eisini, at møtti hann ikki, fóru myndug­leikarnir at hevna seg inn á fam­ilju hansara. Men á politistøðini varð hann tikin og sendur í KZ-leguna Oranien­burg norðanfyri Berlin. Hið­ani varð hann sendur til Lubl­ in í hersetta Pólandi at arbeiða við uppseting av nýggjum KZ- leg­um. Tað eydnaðist pápa at lata mammu frætta, hvar hann var. Um hesa tíðina virkaði jødiska sam­felagið í Berlin framvegis nøku­lunda væl. Hetta samfelagið kundi saman við mammu vísa á, at maðurin hevði barst fyri týskarum undir 1. heims­bardaga, og at hann enntá var heiðraður fyri hetta. Kanska eydnaðist tað eisini at mutra onkran. Men hvussu var og ikki, so eydnaðist tað at fáa pápa leyslatnan. Hann kom aft­ ur til Berlin í mars 1940, og tá vóru ringar tíðir. Maturin var skamt­ aður, hetta merkti ein skerj­ing í sær sjálvum. Men vit fingu skamtanarkort við frá­merk­ inum J, fyri jøda. Hetta merkti, at jødar skuldu fáa minni skamt­ an av lívsneyðugum vørum enn týskarar annars. Afturat hes­um fingu jødar ikki longur skamt­an­ ar­kort til at keypa klæðir. Tá pápi varð leyslatin, fekk hann tey ráðini at rýma av land­in­ um við síni familju. Vit vóru eisini hugað at fara, og pápi ætlaði at sleppa til Shanghai í Kina, hagar nógvir jødar frammanundan vóru fluttir. Pápi var eisini komin so langt við fyrireikingunum, at hann hevði selt alt, sum vit áttu, og alt var pakkað niður. Men nú var tíðin so langt frá­ lið­in, at tað var ov seint. Eitt var, at týskir jødar frammanundan bert við undantaksloyvi kundu fara av landinum. Men nú var eis­ini tað hent, at eingi lond vildu taka ímóti jødum. So nú var alt hop­leyst. Sjálvt Danmark sendi teir jødar, sum vóru flýddir hagar í 30-unum, aftur til Týsklands til tann vissa deyða. Nakað framm­ an­undan var møguleiki hjá jød­ um, sum áttu pengar, at sleppa til Amerika, men seinni gjørdist hetta heldur ikki møguligt. Tað bankar á dyrnar!! Tá ið tveir mánaðir vórðu gingnir Framhald á síðu xx Her er eitt par, har annað var jødisk og hitt ikki. Hetta varð lógarbrot í 1935. Her verða tey hongd út og spottað og helst er okkurt enn verri hent teimum. Ein av kendu antijødisku filmunum var Ævigi Jødin, har jødar vórðu frátiknir æru og heiður. Almennur listi yvir tær konur, sum keyptu í jødiskum handlum.