leygardagur 18. desember 2004síða 19

Nr. 243 - 18. desember 2004 19 Fleiri frágreiðingar, sum eru lagdar fram á umhvørvisráðstevn- uni í Buenos Aires í vikuni, benda á, aty avleiðingarnar av veðurlagsbroytingun um eru størri, enn vísindin higartil hevur hildið VEÐURLAG Árni Joensen fartekst@mail.dk Ein av frágreiðingunum, sum kom á borðið í ar- gentinska høvuðsstaðnum, var frá heimsnáttúrustovn- inum World Wildlife Foundation, og talan er greið. Stovnurin sigur, at nógv djórasløg eru ikki før fyri at laga seg til tær broyttu umstøðurnar, og at tað fer at fáa stórar avleið- ingar fyri vistfrøðina. Or- søkin er í stuttum, at hitin á Jørðini veksur skjótari, enn náttúran megnar at laga seg eftir. Ein onnur frágreiðing var frá einum evropeiskum granskarabólki, sum starv- ast á tí viðurkenda veður- lagsstovninum í Potsdam í Týsklandi. Har verður ávar- að um, at meðalhitin á Jørðini kann veksa heili tvey stig, og tað fer at fáa stórar avleiðingar. Eitt nú vænta evropeisku granskar- arnir, at vatntrot verður nógvastaðni í Mið- og Suð- uramerika, at ódnirnar í Karibiska Havinum verða bæði fleiri og harðari, og at gróðrarlíkindini í Asia fara at versna. – At meðalhitin veksur tvey stig er beinleiðis vandamikið fyri alla veður- lagsskipanina í heiminum, sigur Carlo Jager, sum er ein av granskarunum í Potsdam. Sambært Jager kunnu broytingarnar elva til, at heimshøvini fara at hækka fleiri metrar, og at umstøðurnar hjá fólki at lívbjarga sær fara at broyt- ast nógv. Sjón fyri søgn Ein annar viðurkendur veð- urlagsstovnur er tann bretski Hadley Center, og hann hevði eisini eina frá- greiðing at leggja fyri ráð- stevnuluttakararnar í Buen- os Aires. Bretsku granskar- arnir hava við hjálp frá telduskipanum kannað, hvussu nógv veðurlagið fer at broytast, og teirra niður- støða er, at meðalhitin á Jørðini fer helst at veksa 2,8 stig í hesari øldini. Fyritreytin fyri hesum er, at dálkingin verður tvær ferðir so stór sum nú. Einki land dálkar so illa sum USA, og á ráðstevnuni í Buenos Aires segði for- maðurin í teirri serligu veð- urlagsnevndini hjá ST, Rajendra K. Pachauri, at frágreiðingarnar hjá ser- frøðingunum vísa týðiliga, at amerikanararnir mistaka seg, tá teir halda uppá, at ásetingarnar í Kyoto-sátt- málanum hava einki við vísindi at gera. – Vit hava fingið so nógv og so góð prógv, at tað ber illa til at lata eyguni aftur fyri tí, sum er í ferð við at henda, segði Pachauri á ráðstevnuni. Sjálvur er hann ættaður úr fjallalend- inum í India, og har hevur hann sæð mong dømi um, hvussu tann veksandi hitin hevur broytt náttúruna. Veðurlagsnevndin hjá ST hevur skotið upp, at alt verður gjørt fyri at tálma tí veksandi hitanum á Jørðini, og at málið er at avmarka vøksturin til í mesta lagi tvey stig. Tað eru tó ikki øll, sum eru nøgd við hetta. Eitt nú heldur World Wild- life Foundation, at vøkst- urin eigur ikki at vera meiri enn hálvtannað stig. Skjótari enn hildið Niðurlendski lívfrøðing- urin Arnold Van Vliet, sum starvast á lærda háskúlan- um í Wageningen, hevur í sínari frágreiðing til ráð- stevnuna í Buenos Aires eina meting av, hvat fer at henda í komandi árum. Eitt nú væntar hann, at vit skulu venja okkum við, at tað fer at grógva fyrr á árinum, enn vit eru von við. Nógvastaðni verður tað turrari enn nú, og tað fer at elva til fleiri skógareldar. Ísurin í teimum høgu fjøll- unum og í póløkjunum fer at bráðna, og nógv djóra- sløg fara at doyggja út. – Okkara kanning vísir, at tað er ikki bara meðalhit- in, sum er avgerandi fyri, hvussu náttúran megnar at laga seg eftir umstøðunum. Broytingar í sjálvum veðr- inum hava eisini stóra ávirkan, sigur Arnold Van Vliet. Hann væntar eisini, at broytingarnar fara at vísa seg skjótari, enn vísindin higartil hevur hildið. UTTAN ÚR HEIMI Veðurlagsbroytingarnar størri enn hildið Landslagið í Grønlandi fer at broytast nógv í komandi árum, hava veðurfrøðingarnir rætt. Men veðurlagsbroytingarnar fara eisini at merkjast aðrastaðni í heiminum Nógv djórasløg doyggja út Amerikanskir granskarar siga í einari nýggjari frá- greiðing, at nógv fugla- sløg fara at doyggja út í komandi árum. – Okkara kanningar vísa, at í hesari øldini fara kanska heili 14 prosent av heimsins fuglasløgum at doyggja út. Tað merkir, at um næsta aldarskiftið verða umleið 1200 færri fuglasløg enn í dag, stendur í frágreiðingini, sum granskarar á lærda Stanford-háskúlanum í Kalifornia hava skrivað. Amerikonsku granskar- arnir siga, at tann stóri fugladeyðin fer at fáa stóra ávirkan á vistfrøð- ina nógvastaðni. Aðrir granskarar hava fyrr víst á, at veðurlags- broytingarnar fara eisini at hava við sær, at nógv súgdjórasløg fara at doyggja út. Eitt nú hava teir skrásett, at av summ- um djórasløgum er stovn- urin minkaður heili 25 prosent tey seinnu árini. Tað sama er galdandi fyri djórini í havinum. Granskararnir vilja mill- um annað vera við, at triðja hvørt skjaldbøku- slag er í vanda fyri at doyggja út.