mánadagur 2. mars 2020síða 10

Mánadagur 2. mars 2020 · Nr. 26 10 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 KJAK Kári Thomsen Tað eru ikki hissini lovorð Helgi Abra­ham­sen, umhvørvis – og vinnu­ mála­ráð­harri, hevur at geva alivinnuni nú ráðstevna verður hildin. Virkisøkið hjá vinnuni er á firðunum og sæst har púra greitt hvussu væl tað gongur hjá hummara, krak­lingi, igulker, øðu og øðrum skeljadjórum. Hummaramenn norðan­ fjørðs hava mestan givið skarvin yvir við veiðuni, ið er minkað niður í so at siga einki, og menn, ið seta gággulínu á Vágs­ firði, fáa so at siga bara evju upp av botni. Seiðabergið er mann­ tómt, og verður seiður fing­in á firðunum, er hann hvørki djóra- ella manna­føði. At seiður er mest heilsugóði fiskurin, ið nokk man hava hildið mangan føroyingin á lívi, hevur ikki nakran tídning meira, tí menn spenna seg út, taka initiativ, hugsa stórt og øðrvísi, sum Helgi Abrahamsen tekur til. At Michelinkokkar ser­ vera alilaks á KOKS man nokk verða rættuliga iva­ samt – sjalvt um nakrir so­nevndir gourmet-kokk­ ar velja at selja sína sál fyri ali-mammon held­ur enn at rætta rygg­in og vísa virðing fyri dygdar ráðvøruni úr sjónum. Just tann leikin valdu íslendskir gour­met- kokkar fyri stuttum har teir tóku seg úr felag teirra í mótmæli móti niðurlagingini av ís­ lendsku náttúruni – og villa laksastovninum. Í Skotlandi sæst sama gongd har villur laks­ ur so at siga ikki er at finna, sum í BC-Can­ ada har alivinnan er við at forkoma villa laksa­ stovni­num, og við tí taka føðina burtur hjá bjarn­um, úlvi og fleiri fuglasløgum. Hvussu støðan er her í landinum á sjógvi og landi sæst avbera væl. Sjó­fuglurin hevur tað vána­ligt tí føðin ikki er at finna, meðan laksurin er fyri álvarsligum bakka­ sti. Sjósílini hava tað neyvan frægari, og kunnu roknast við at hvørva heilt vegna stóru mongd­ irnar av laksalús. At heimsins bestu matstovur keypa ali­ laks úr Føroyum, skal nokk eisini takast við stórum fyrivarni, tí, sum í matvøruhandlum, verður alilaksurin frá­ merkt­ur sum villur laks­ ur. Kundin og keyparin veit ikki betur tá mark­ naðarføringin er sum best ber til - sum NON- GMO stuntið hjá Bakka­ frost. Amerikanska ahuga­ felagið Oceana kannaði laksavørurnar í mat­ stovum og handl­um í Virginia, Chicago, Washing­ton D.C. Og New York, og kundi stað­festa, at 69% av mark­naðar­ førda villa laksinum var alilaksur. Og heldur ikki er óvanligt at síggja ”heilsuserfrøðingar” við uppskriftum til gour­ met-døgverðan við so­ nevndum vist­frøði­lig­um alilaksi. Allar snildir verða brúktar og hópurin av handlangarum er stór­ ur og innan allar bólk­ar – frá kokkum til mak­ naðarfyritøkur, heilsu­ ráðgevar og til politikk­ ar­ar, ið stutt eftir at hava lýst tey 17 ST-heimsmálini til burðardygga menning, liggja skerflatir fyri ali­ stjóranum við einum vínara og snikutum ali­ laksabita millum fingr­ ar­nar. Nei, Helgi Abra­ham­ sen, alivinnan í Noreg er sera illa fyri har einans 59milliónir alilaksar hvurvu úr framleiðsluni í 2019 vegna sjúku og við at ríma, og har aðrar 40 milliónir reinsi­ fiskar, ronkilsi o.a. doyði í aliringunum. Fiska­sjúk­ur­nar økjast støðugt og verða meira og meira álvarsamar við sjúkuelvandi virussmittu, soppi, maðki og álvar­lig­ um heilsubrekum fyri fiskin. Nýtslan av lúsa­ basingarevnum er broytt nakað tí skaðaárin á náttúruna vísa seg meira álvars­om enn gott er. Tó so verða sera vandamiklir lúsa­basingarløgir dump­ aðir út í firðir og sund og har alt livandi hvørvur so við og við. Biofiltrini, ið sløddist kringum vildi eingin alari kennast við – sjálvt um rættuliga lætt er at staðfesta at talan bert kann verða um tríggjar fyri­tøkur. Einki fær nakra avleiðing – um tað eru 200 túsund alilaksar hjá Bakkafrost, ið just hava fingið heiluvág, og enda uppi í Leynará, ella tað eru einir 50 ella 100 túsund fiskar frá Luna, ið sleppa út í umhvørvið í Vest­manna, ger ongan mun – her í landinum. Hydro­gen­peroksidið er minkað nakað í nýtslu, men kanska Helgi Abra­ hamsen kann siga okk­ um hvar 130 tons av for­malde­hyd eru brúkt farnu 10 árini. Góð 13 tons verða innflutt um árið í miðal, og tá vit ikki hava nakara vinnugrein – aðra enn alivinnuna – ið kann hugsast at brúka sterkt krabbaelvandi for­malde­ hyde til soppaviðgerð ella kanska eisini til lúsa­ basing, kann just hetta álvarsmál hava almennan áhuga. Europeiska mat­ vørueftirlitið EFSA kom við endurskoðaðum kosttil­mæli i november 2018. Har varð m.a. mælt til at fólk minkaðu sítt alilaksaát við 90%, og at barna­konur og smábørn á ongan hátt áttu at eta alilaks. Og orsøkin var stóra nøgdin av um­ hvørviseiturevnum sum dioxin og PCB. Fólka­ heilsuráðið er eftirspurgt um teirra støðu til nýggja EFSA-kosttilmæli, men segði frá, at tey bíðaðu eftir at Heilsufrøðiliga Starvs­stovan kom við eini fráboðan. Tað verður nokk seinur dagur at HFS kemur við øðrum enn ávaring til maðk ella sopp í í onkrari innfluttari tomat­sovs, meðan alt sum kemur í nánd av alivinnuni verður hild­ in innilæst í niðastu skuffu. Nøgd og slag av lúsa­basingarevnum fær borgarin einki at vita um, og heldur ikki nær og hvar heiluvágur verður brúkt­ur. Helgi Abrahamsen eigur nokk at taka til eftir­tektar, at alivinnan á ongan hátt livur upp til krøv til burðardygd – hvørki so ella so. Kundin kemur at velja alilaks frá, ið stavar frá umhvørvisoyðandi virk­ semið – har fellið er frá 20% til 40%, og heldur at taka til sín fisk aldan í lokaðum skipanum. Gongd­in er púra greið kring allan heimin, at aling í lokaðum skip­ an­um økist støðugt, og har einki dálk­andi árin stendst í fram­leiðslu­ ni. Fellið í lokað­um skipa­num er bert 2% og framleiðslan er har kund­ in býr. Tí kemur føroyska alivinnan at lúta – partvís tí framleiðslan ikki er burðardygg og sera dálkandi fyri hav­um­ hvørvið, næst at flutn­ ingur til keyparan er kost­naðar­mikil, og tí ikki verður kappingarførð í prísi og enn minni í dygd. Gourmet-alilaksur Her eru myndir av tveimum sjúkrarøktar­ frøðingunum og níggju av børnunum. Myndin er tikin onkuntíð millum 1937-39. Sjúkra­røktar­frøð­ing­ urin til vinstru á myndini er Edith Klein (f. Joensen) úr Sørvági. Hon er fødd í 1907. Hon tók prógv á “Dronning Alexandrines Hospital” í 1937. Fór síðani til Danmarkar at suplera. Hon starvaðist á hospitalinum til 1939. Hon giftist til Stendur, har hon virkaði sum sjúkrarøktar­frøðingur. Sjúkrarøktar­frøðingurin til høgru á myndini eru Karen Kristine Larson (f. Holm). Hon er fødd í í 1906 og búði á Argjum, í Skálavík og flutti seinni til Svøríki, har hon doyði í 1992. Hon lærdi á “Dronning Alexandrines Hospital” í 1920-unum. Hon starvaðist á “Dronn­ ing Alexandrines Hospi­tal” í 1930-unum. Eingi børn vóru eftir í Barakk­un­um í 1947. Um onkur kennist við børnini á myndini, eru tey vælkomin at siga frá á telefon 256031. Tuberklarnir og barakkirnar við Dronning Alexandrines Hospital Í tríatiárunum herjaðu tuberklarnir runt landið. Tá vórðu tvær barakkir bygdar sunnan fyri hospitalið til børnini