týsdagur 17. mars 2020síða 14

Mikudagur 18. mars 2020 · Nr. 33 14 Sosialurin Nær munnu ó­van­ ligar tíðir hava sett djúp spor eftir seg í Før­oyum? Heri Mohr Sjálvandi settu árini 1940-1945 djúp, varandi spor, með­an Før­ oyar vóru her­sett­ar av bretskum her­valdi. Í miðøldini og longri aft­ur, tá ið búseting so við og við fór fram í Føroyum, tóku sagnir og ævintýr seg so líð­andi upp – sjálv­sagt bert í munnligum líki – við leik­luti í Føroya søgu. Jakop Jakobsen, føddur í Tórs­havn 22.02.1864, deyð­ur í Keyp­mann­a­havn 13.08.1918, før­ oysk­ur mál­gransk­ari og norð­ ur­lendsk­ur fil­o­log­ur, skriv­aði Sagn­ir og Æv­in­týr og gav út hetta stóra bók­a­verk­ið 1898-1901. Tá ið nøkur mentafólk – før­ oy­ing­ar og danir – í 17. og 18. øld løgdu árar út, til tess at skapa eitt hal­d­gott før­oyskt skriftmál, framdu tey størsta sið­søg­u­ bragd nakr­an­tíð í Før­oya søgu, tí við ein­um slík­um skrift­máli bar til at goyma og varðveita minni og hend­ingar, áðrenn alt fór í gloymsku og hvarv í myrkri. Okk­ara ”Føroya søga” varð sum kunn­ugt skriv­að av dugnaligum søgu­fólki í Íslandi og Dan­mark við teirra skriftmáli. Her fara vit ikki longri aftur enn til ta tíðina, sum gomul fólk halda seg minnast okkurt um í smá­um brotum. Gomul fólk minnast, hvussu tey sum børn – á økinum úti á Reyni, á Doktaragrund, í Gong­ ini og øðrum økjum har um leið­ir í tí gomlu Havnini – hildu uppat við at spæla niðri í Gong­ ini. Men tey minnast eisini, at nakrir menn byrjaðu at sund­ ur­sorla øll tey smáu húsini í Gong­ini millum Müllershús (fyrr Tingstova) og Fútastovu: Villustova, Oyspustova, Í Gong, Í Dali, Dávastova, Við Stein og Ísaks­stova. Ikki einans húsini, men eis­ini tún og frárensl, rein og nosslig, vórðu sorlað. Alt varð brot­ið niður. Alt, bæði úti og inni, hvarv. Hetta paradísið hjá til­komn­ um og børnum í tí gomlu Havn­ ini hvarv so við og við í 1931. Tá var hann, ið hetta skrivar, 6 ára gam­al. Í staðin fyri tey sjey húsini kom ein tjúkkur betongveggur við ong­um hurðum og ongum vind­eyg­um móti Gongini. Kanska var ein hurð í sunnara enda av múrinum. Gamalt lív og gomul sál og spæl­andi børn í Gongini. Alt hvarv. Við hesari vandalismu kom Joakim von And-syn­drom­ ið í gullkálvadansin. Tá komu óvanligar nýggjar tíð­ir í Føroyum. Syndromið í tí nýggja be­tong­ vegg­inum bólgnaði, trokaði seg í hvørja smogu og hvørja sprekku; fekk vald. Rillaði onk­un­tíð, fekk hjálp utt­an­í­frá, brast so við einum braki á sjálv­um trýss­ ins­tjúg­unda føð­ing­ar­deg­num. Nógv fólk vitjaðu – og ervið varð drukkið. Men gull­kálva­ synd­r­omið í Gongini hvarv ikki, og før­oy­ingar í túsundatali rýmdu av landinum. Tømdir eru steypar allir. Men dans­urin um gullkálvin gevst ikki so, hóast eingin treður dans­in undir moldum. Um mentafólk sum William Heine­sen og Maurentius við Stein og fleiri onnur ikki við kær­leika og listarhegni høvdu dug­að at greitt frá tí gomlu Havn­ini og fólkunum, sum har livdu, virkaðu og doyðu, ja, so var øll livandi mentan um okk­ ara forfedrar í Havn horvin í gloymsku. Hóast okkara før­ oyska skriftmál tá var veruleiki. Sum kunnugt kann vand­ a­lisma ikki hvørva við einum pen­n­a­stroki. Tvørturímóti. Vanda­lisma er vanliga seiglivað við nýggjum vøkstri. Vanliga kall­að ókrút. Slík vandalisma hevur, hóast alt, ikki trivist úti í tí gomlu Havn­ini, hóast sumt har er merkt av tonnum tíðarinnar. Í 1760-61 lat presturin í Hvalba, Johan Henrik Sam­u­el­ sen Weyhe, byggja eini hús úti á Reyni í Havn til dóttur sína Arm­garð Maria Weyhe, sum varð gift í Keypmannahan 31. juli 1753 við einum hattamakara, Niels Sørensen Egholm. Í hjú­n­ a­band­i­num vóru 2 synir og ein dótt­ir. Hjúna­bandið slitnaði, og Arm­garð Maria, nú Egholm, flutti heim aftur til Føroya við tveim­um av børnunum. Tað triðja flutti seinri og bú­ settist eisini í Føroyum. Í nýggj­ u­m húsum, Egholmshús, sum pápin læt smíðja, búði Arm­garð Maria Egholm, til hon doyði 30. ok­tober 1828. Ommudóttir hennara, Arm­ garð Maria Egholm, 1791-1888, og maður hennara, Jørgen Frantz de Hammershaimb, 1767-1820, vóru foreldur V. U. Hamm­ers­ haimbs. Tá ið Armgarð Maria Eg­holm gjørdist einkja, flutti hon við tveimum børnum úr løg­mans­ setr­i­num á Steig til mammuna í Nýggj­u­stovu í Havn. Har búði hon til 1834 við dótt­ur síni, tá tær fluttu til son­in og beiggjan, sum tá búði í Keyp­mann­a­havn, Overgaden neden Vandet 168. Hon búði hjá son­inum, til hon doyði í 1888. Foreldur V. U. Hamm­ers­ haimbs vóru sum sagt Jørgen Frantz Hamm­ershaimb, løg­mað­ ur, og Armgarð Maria Egholm, omm­u­dóttir Armgarð Mariu, fødd Weihe, gift Egholm. Um Skansagarð úti á Reyni vita vit, at ein Madame Hamm­ ers­haimb átti Skansagarð í 1784, og at einkjan Johanne Hamm­ ers­haimb, sum búði á Skans­a­ garði, doyði 14. oktober 1791, 67 ára gomul. Hon var tann fyrsta, sum varð jarðað í nýggja kirkj­u­ garð­i­num á Bryggjubakka. Nær Skansagarður varð bygd­ ur, er óvist, men tað er sannlíkt, at hann er bygdur um somu tíð sum Eg­holms­hús, t.v.s. 1760. 1. juli 1879 keypti Johan Vilhelm Mohr, abbi mín, deyðsbúgvið eftir Jens Dav­id­sen og konu hans­ara Maren Margrethe Jo­hann­e­sen: Skansagarð, pakkhús, torv­sker­ a­rætt í Havnardali o.a. fyri 4.300 krón­u­r. Soleiðis sum búgvið varð gjørt upp, má tað haldast at hava verið eitt valaheim, sum mynd­aði búgvið. Vilhelm Mohr var tiltikin røkin maður. Tá ið Skans­agarður gjørdist hansara ogn, varð hann væl umsitin bæði uttan og innan. Eitt nú varð træ­ Um at missa fótafestið Mynd av Skansagarði, sum hann sá út í 1879. Heri Mohr vaks upp fyrstu árini í Skansagarði, áðrenn húskið í 19XX flutti í nýggj hús yvri við Strond, tá Heri Mohr var um 10 ára aldur Soleiðis sá Gongin út aftan fyri Sjóvinnubankan –áðrenn húsini ímillum Fútastovu og Müllershús vóru rivin niður, so Sjóvinnubakin kundi standa klárur í 1932. Genturnar fremst í myndini standa undir vegginum á húsunum hjá Bókbindaranuym – sum Jórun í Dali, nú eigur. Hvítu húsini aftast í myndini eru Nólsoyarstova. Vit síggja suðursíðu og eystaru síðu á Nòlsoyarstovu. Her var Gongin líka trong og hugnalig, sum hon í einasta varðveitta partinum, sum nú er, millum Nýggjustovu/Baianstovu og Fútastovu/Vertshúsið