hósdagur 14. mai 2020síða 8

FRÍGGJAGUR 15. MAI 2020 SOSIALURIN 41 Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 8 Tíðargreinin verður skrivað av skiftandi fólkum, sum ikki dagliga eru knýtt at blaðnum. Evnini eru ymisk, men viðgera øll okkurt evni, sum er viðkomandi fyri tíðina júst nú. Huawei: Føroya Tele er Føroya Landsstýri Sjúrður Skaale fólkatingsmaður Sjúrður Skaale Føroya Tele skuldi langt síðani havt gjørt av, hvør veitari skal seta upp 5G-netið í Føroyum. Men tá tað kom amerikansku send­i­stovuni fyri oyra, at tað kundi gerast Huawei, byrjaði eitt stríð millum USA og Kina, har Føroyar vóru miðdepilin. Hetta gjørdi, at avgerðin bleiv útsett - og ikki er tikin enn. Sendikvinnan hjá USA í Dan­ mark fór alment út fleiri ferðir og ávaraði í bombastiskum vend­ing­ um Føroyar móti at velja kin­ esiska veitaran, og kin­es­iski sendimaðurin kom til Før­oya á ein fund, sum orsakað av eini tendraðari mikrofon gjørd­ist heimskendur. Tað er ikki ofta, at Føroyar ger­ ast miðdepil í einum pol­it­isk­um stríði millum stórveldini. Tað heilt serstaka var kortini, at landsstýrið onga meining hevði um málið. Sambært USA er avgerðin um, hvør televeitari skal veljast, trygd­ ar­politikkur á hægsta stigi. Eisini í øðrum londum er politisk støða tikin til spurningin. Men sam­ bært landsstýrinum er ikki tal­an um eitt politiskt mál yv­ir­høv­ur. Danska stjórnin, sum hevur evstu ábyrgd av ríkisins trygd­ar­ pol­i­tikki, hevur higartil eisini nokt­að so mikið sum at hava eina meining um málið. Hetta hevur rætt og slætt ver­ið udanstøkking, og eg havi sum fólk­a­tingsmaður fleiri ferðir krit­i­ serað tað. Eisini alment í dansk­ari pressu. Sannleikin er, at stjórnin hev­ ur tikið atlitið til danska handilin við Kina fram um sína trygd­ar­ pol­it­isku ábyrgd. Hvør orsøkin til lands­stýrisins passivitet er, kann ein bara gita um. Men boð­ini til Føroya Tele frá bæði donsk­um og føroyskum mynd­ug­lei­k­um hava verið, at avgerðin um 5G-netið eina og aleina skuldi byggja á vinnulig atlit. Inntil seint í gjárkvøldið. Tá gjørdi forsætisráðharrin endiliga greitt, at 5G er partur av trygd­ar­ pol­i­tikkinum, og at ein lóg er á veg, sum skal tryggja, at veitarar av 5G eru álítandi, og ikki arbeiða í­móti ríkisins áhugamálum. Adressan er púra greið: Hua­ wei. Og av tí at lógin snýr seg um trygd­ar­politikk, fer hon at fevna um alt ríkið. Polar Silk Road Tað átti ikki at tikið so langa tíð at koma fram til hesa nið­ur­støð­una. Ein og hvør, sum bara hevur fylgt eitt lítið sindur við farnu ári­ni, veit, at telesamskifti ikki bara snýr seg um forrætning. Hóast lógin ikki er sett í gildi enn, og vit tí formliga framvegis kunnu velja Huawei, eiga vit at fylgja endamálinum við lógini. Í fjør kom út bókin Perm­a­n­ent Record eftir Edward Snow­den. Hon vísir, hvussu am­er­i­k­anska fregnartænastan savnaði heilt ófatiliga nógvar upp­lýs­in­g­ar ­um fólk - júst tí hon hevði at­gongd til teirra telesamskifti. Og tað er púra logiskt, at tann, sum veit so nógv um hvønn einstakan borg­ ara, fær eitt øgiligt vald. Huawei noktar kategoriskt at fel­ag­ið fer at lata upplýsingar um teirra kundar til kinesisku stjórn­ ina. Tað letur seg heldur ikki gera tekniskt, verður sagt. Vit vita kortini, at tað eru tøtt bond millum Huawei og leiðsl­u­na í Beijing, og fyritøkan hevur eis­ini fingið veldugar upphæddir í ó­bei­ n­leiðis stuðli frá kinesisku stjórn­ ini. Hetta er m.a. gjørt við ser­ støkum skattatreytum fyri Huawei. Vit vita, at tað, sum ikki ber til tekn­iskt í dag, kann bera til í morg­in. Vit vita, at velja vit Huawei, so verða vit, so ella so, tættari knýtt at Kina - hóast eingin njósning verð­ur. Vit vita, at Kina er eitt land, sum als ikki virðir mann­a­rætt­ind­ ini - og samstundis eitt land, sum vil hava fótin fastan í okk­ara parti av heiminum. Fyri tveim­um árum síðani varð stóra stra­te­giin The Polar Silk Road frá­boðað. Endamálið er, at Kina skal vera við til at menna ark­t­iska økið, og knýta londini í norð­ur­høvum at sær. Tí er hetta ikki bara ein spurn­ in­g­ur um forrætning. Vit mugu spyrja okkum sjálv, um vit vilja verða tættari knýtt at Kina. Vit mugu spyrja, hvat fyri avleiðingar tað fær í fram­tíð­ini, tá trygdarpolitiski týdn­ingurin av okkara øki fer at økj­ast, um vit nýta Huawei. Vit mugu spyrja hvat fyri avleiðingar tað fær fyri okkara samstarv við USA og okkara grannalond. Vit mugu spyrja, hvussu tað fer at á­virka møguleikarnar hjá Føroya Tele at veita tænastur til skip og oljupallar. Gott alternativ Skrivingin hjá amerikanska send­ iharranum hevur fingið nógv at halda, at hetta er eitt val mil­l­um USA og Kina. Og so verð­ur víst á, at USA sanniliga eisini njós­n­ast - sum avdúkingarnar hjá Snowden so væl vísa. Men valið stendur ikki millum hesi bæði stórveldi. USA er als ikki við í kappingini um 5G - men vit eru so heppin, at vit hava eitt kappingarført, norð­ur­lendskt alternativ. Svenska fyri­tøk­an Ericsson bjóðar eisini fram 5G-net, og hevur longu gjørt einar 80 avtalur um at seta upp slíkan útbúnað. Orsøkin er ikki bara, at hon er kapp­ing­arfør í kvaliteti og prísi. Or­søkin er eisini, at mong lond ikki ­vilja knýta seg ov tætt at Kina við teirri óvissu, sum fylgir við tí. Í staðin vilja londini tryggja sær, at tey eisini í fram­tíðini hava tamarhald á hesum púra avgerandi øki. Hetta var millum orsøkirnar til, at norðurlendski íløgubankin, sum norðurlendsku stjórnirnar eiga, í fjør gav Ericsson eitt mill­i­ ard­a­lán til gransking og menn­ing. Ericsson er ein av trimum fyr­i­ tøk­um, sum Føroya Tele hevur ting­ast við. Og nú kann ikki ganga long tíð, til avgerðin skal tak­ast. Vónandi er Ericsson - sum manga aðrastaðni - best og bí­lig­ ast. Men um ikki, so má mann vóna, at leiðsla og nevnd á Før­oya Tele seta teir spurningar, sum eg nevni omanfyri. Teir eru poli­t­ iskir, og fella sostatt uttan fyri tað, sum hesi fólk eru sett at svara uppá. Men landsstýrið, hvørs upp­ gáva er at taka støðu til hetta, hev­ur higartil noktað at gera tað. Nú hevur danska stjórnin boð­ að frá, at málið verður tikið í trygd­ar­politiskum álvara, og at ein lóg er á veg. Men hon verður neyv­an samtykt áðrenn Føroya Tele hevur tikið sína avgerð. Tí liggur bólturin í Klingruni í Hoy­vík. Føroya Tele er endað sum Føroya Landsstýri í hesum týð­andi máli. Vónandi kenna tey sína á­byrgd, og taka onnur atlit enn bara stuttskygda forrætning. Stór áhugamál hava verið frammi í kjakinum, hvønn veitara Føroya Tele skal velja sær Løgmaður segði við Sosialin 2. desember í fjør, at landsstýrið ikki blandar seg í, hvønn veitara Føroya Tele velur sær Avgerðin um 5G-netið snýr seg um álit. Líta vit meira á Huawei ella Ericsson? Kina ella Svøríki? Nú hevur Mette Frederiksen endiliga meldað út - men Føroya Tele eigur avgerðina