mikudagur 22. desember 2004síða 20

Sosialurin hevur biðið Pál Weihe, yvirlækna á Deildini fyri Arbeiðs- og Almannaheilsu gera eitt úrtak úr fyrilestri um føroyska gransking VINNUSÍÐU- GREININGIN Pál Weihe Í samtíð er ilt at meta um dygdina av gransking. Tað er eftirtíðin, sum ásannar møguligar dygdir. Her skal eg tó royna at lýsa nøgdina av almannakunngjørdari føroyskari gransking, og hvussu ofta føroysk gransk- ing verður endurgivin í al- tjóða tíðarritum. Hetta er tó ikki á nakran hátt ein fullfíggjað uppgerð, men bert ábendingar. Eisini er at siga, at hugvísindi og samfelagsvísindi ikki koma til sín rætt í hesi uppgerð, tá leitað verður í dátu- grunnum um altjóða tíðar- rit, tí hesi meginøki vanliga ikki publicera á enskum mótsatt náttúruvísindi og læknavísindi, sum nærum altíð royna at publicera í altjóða enskmæltum tíðar- ritum. Yvirskriftin í hesum fyri- lestri kann týðast ymiskt. Hon kann t.d. merkja okk- ara samband og samstarv við altjóða granskaraheim- in. Hetta er eitt týdningar- mikið evni at umrøða, tí uttan samstarv við onnur á granskingarøkinum, hava vit ongar møguleikar í Før- oyum. Tað skal tó ikki um- røðast her. Føroysk gransk- ing í altjóða høpi kann eis- ini vera ein útgreining av, hvørjar møguleikar vit hava at granska á altjóða stigi í Føroyum, og hvørji krøvini eru, um vit skulu gera okk- um galdandi, men heldur ikki tað skal umrøðast, sjálvt um hetta hevur al- stóran týdning í tilrætta- leggingini av føroyskari gransking. Yvirskriftin kann eisini merkja ein samanbering av føroyskari gransking við altjóða gransking, t.v.s. at meta um nøgd og dygd og tað er evnið, eg fari at um- røða serliga. Ikki tí, eg eri ikki førur fyri at meta um dygdina hjá øðrum. Tað er soleiðis, at tá talan er um gransking, eru evnini mong, og tú skalt ikki hava arbeitt leingi í ávísum øki og vunnið tær kompetansu har, fyrr enn tú uppdagar, at tín kompetansa á øðrum økjum er lítil og eingin. Eg skal tí halda meg langt burtur frá at meta um dygdina hjá øðrum ella hjá mær sjálvum fyri tann skuld. Fyri at fáa eina hylling av hvar vit eru, havi eg leitað ymisk tøl fram úr almennum skráum bæði burturi og heima. Fyrst um hugtakið gransking, sum er so nógv havt á mannamunni í hes- um árum í Føroyum. Hvat merkir hetta. Eg síggi, at Granskingarráðið á heima- síðu síni hevur týtt defini- tiónina hjá OECD av gransking og menning og av innovatión. Vanliga greipa vit gransking og menning, og eitt sindur uttan fyri stendur nýskap- anin ella innovatiónin, sum tey eisini rópa tað. Grundin til at OECD hevur sínar definitiónir er fyri at kunna gera upp, hvussu nógv virksemi er í teimum ym- isku londunum. Teir hava brúk fyri at flokka og av- marka fyri at samanbera. Allýsingarnar hjá OECD eru hesar í týðingini hjá Granskingarráðnum: Grundgransking er royni- ligt og ástøðiligt virksemi, ið fyrst og fremst verður int til at fáa nýggja vitan til vega um grundarlagið undir fyribrigdum og eyg- leiðingum uttan at hava serskild praktisk mál ella nýtslu fyri eyga. Nýtt gransking ella "applied science" er virk- semi við originalum burði til at finna nýggja vitan, ið fyrst og fremst er ætlað til praktisk endamál og nýtsl- ur. Menningararbeiði er skipað arbeiði, ið nýtir hendan kenda kunnleika, og miðar ímóti at fram- leiða nýtt tilfar, vørur og lutir at innføra nýggjar tilgongdir, skipanir ella tænastur ella bøta um tær, ið finnast. Nýskapan er eitt hugtak, ið ofta er nýtt at virksemi í vinnulívinum, men tað kann nýtast á flestu sam- felagsøkjum. Við nýskapan verður ofta hugsað um: • at endurnýggja og víðka vøru- og tænastutilboð • at fáa til vega nýggjar framleiðsluhættir, veitan og marknaðarføring og útbreiðslu • endurnýggjan í leiðslu, skipan, arbeiðsviður- skiftum og førleika hjá starvsfólki. Taki hesa greiningar fram, ikki tí at eg haldi tær eru so góðar, men fyri at lýsa, at granskingarvirksemi kann vera so mangt. Tað kann bæði vera grundgransking og so menningararbeiði ella møguliga eisini bert ný- skapanararbeiði. Tað er av týdningi, at vit minnast til, at tað er hendan breiddin í hugtøkunum, soleiðis at pláss er fyri øllum, sum fáast við at framleiða nýggja vitan. Tað er soleiðis eingin grund at smæðast, bert tí ein ikki arbeiðir við grundgransk- ing, sjálvt um tað sjálvandi er tað "fínasta", um eg so má siga. Mannagongdin Innan nógvar vísindagrein- ir, harímillum læknavísind- ina, er tað soleiðis, at regl- urnar fyri nær eitt arbeiði verður roknað fyri vísinda- arbeiði, eru rættiliga greið- ar. Tá ið arbeiðið er liðugt, verður tað skrivað í eini grein, sum verður sent til eitt vísindaligt tíðarrit. Blaðstjórin setir eina nevnd til at gera eina javnlíka- meting, "peer-review". Tað merkir, at hann finnur vísindafólk, sum hava innlit í tað umráðið, sum skrivað verður um. Tað kunnu verða tveir ella tríggir serfrøðingar, sum meta um, og navnloyndir skulu teir so siga, hvat teir halda um arbeiðið. Teir kunnu koma við spurningum ella atfinn- ingum, sum greinskrivarin skal svara. Hendan manna- gongdin kann verða drúgv og taka fleiri mánaðir. At enda avger blaðstjórin, um greinin verður góðkend ella avvíst. Tá ið hon er góð- kend til almannakunnger- ing, kunnu vit siga, at hon er góðkend vísindi. Tað merkir sjálvandi ikki, at tað, sum sagt verður, er rætt, men tá hevur gransk- ingararbeiðið fingið eina kritiska og kvalifiseraða meting. Ein annar máti at meta um granskingarúrslit er at skriva eina doktararitgerð, sum verður mett um á al- mennum fundi, har javn- líkar, sum hava fingið góða tíð at lesa ritgerðina, siga sína hugsan um dygdina. Verður ritgerðin góðkend, standa hesir almennu góðskumetararnir inni fyri tí vísindaligu dygdini. Granskingarúrslit, sum ikki eru javnlíkamett, kunnu sjálvandi vera góð vísindi, men innan náttúru- vísindi verða tey vanliga ikki roknað við í uppgerð- irnar yvir vísindalig avrik. Eg sigi frá hesari manna- gongd til tess at gera greitt, at í vísindini ber tað ikki til 20 Nr. 245 - 22. desember 2004 Føroysk gransking í altjóða høp Pál Weihe, sum hevur staðið á odda fyri mongum av kanningunum og granskingini, sum er gjørd seinastu árini Deildin fyri Arbeiðs-og Almannaheilsu, Sigmundargøta 5, Tórshavn