hósdagur 2. juli 2020síða 27

FRÍGGJADAGUR 3. JULI 2020 SOSIALURIN 52 27 Komandi partur Í komandi parti verður hildið fram við frásøgnini hjá Kristian Djurhuus, sum má sigast at vera høvuðsmaðurin fyri at fremja lóggávuna um, at ognarleys fingu traðir. tiknar sum gíðslar, tí maðurin ikki kom við kravdu nøgdini av gummi. Hvør maður, kvinna og barn vóru hildin sum trælir í ólukkumáta. Rópini hjá fólkinum er: ”Nær hava teir hvítu gummisavnararnir fingið nóg mikið av gummi? Nær eru teir nøgdir? Nær fara teir av landinum og lata okkum fáa frið? Fara teir at drepa okkum øll, áðr­ enn teir fara?” Hetta vóru spurningar sum ofta eru settir, men hvussu kunnu teir verða svaraðir? Nógv innfødd bóðu meg greiða góðum hvítum fólki í fjarum londum frá, hvussu ring støðan var hjá teimum, so tey við Guds hjálp kunnu sleppa undan hesum harra­ dømi. Eg vil greiða øllum, eg kann, frá hesum ræðuliga trælahaldi, sum fer fram í Congo­statinum. Um hetta ræðustýrið heldur fram leingi afturat, verða nógv øki púra manntóm. Tá fer Europa kanska at vakna. Men tá verður tað ov seint”. Dollin greiddi eisini frá, at hann mangan hevði lagt seg upp í millum fyri at forða belgisku handlangarunum at gera seg inn á fólk. Fólk vóru á gosi av tí, sum tey sóu og hoyrdu á hesum fundum. Dollin var ein karis­matikari og dugdi at bergtaka fólk. Tað sást eisini seinni í Føroyum. Tá ið Balolo missiónin sá undirtøkuna á hesum fundum, avgjørdi hon sjálv at fara undir sína egnu fundarrøð, sjálvt um Casement, sum teir høvdu samtykt at bíða eftir, framvegis ikki var komin aftur til Bretlands. Samstundis tóku fleiri og fleiri trú­boð­ ar­ar greiða støðu fyri fólkinum í Congo og lut­tóku í kunningini um støðuna. Millum hesi vóru Alice og John Harris, sum eisini tóku kendar myndir av yvirganginum hjá stjórn­ini. Men hetta var aftaná Dollan. Hann hevur tískil verið íblástur hjá teim­ um og hinum trúboðarunum, sum seinni fóru upp í hesa rørslu. Í mars 1904 varð herferðin móti við­ur­ skiftini í Congo samskipað í ein felagsskap Congo Reform Association, har Congo Balolo Mission var ein partur við tí tilfari um støðuna í Congo, sum missiónin hevði. Henda rørslan breiddi seg út um stóran part av Europa og eisini til USA, har ein av teimum virknu var kendi rithøvundurin Mark Twain, sum gav út ein bókling við m.a. teimum mest kendu myndunum hjá Dollanum. Trýstið var so stórt, at Leopold II í 1908 mátti lata Congo frá sær sum per­són­liga ogn, og Congo gjørdist eitt hjáland hjá Belgia. Hetta bøtti í hvussu um við­ur­ skift­ini. Strikaður úr søguni Tað kann staðfestast, at Dollin átti ein av­ ger­andi leiklut í hesi gongd. Hansara tíð í rørsluni bleiv ikki so long. Men tað er greitt, at tað var hann sum byrjaði tað, sum seinni hendi. Tað margháttliga er, at Dollin ikki er nevndur í tí, sum er skrivað um hesa søgu. Heldur ikki av sínum samverkamonnum og síni egnu missión, sum gjørdist virkin í congorørsluni í fleiri ár. Á skjalasavninum hjá missiónini finst ikki so mikið sum eitt skjal hjá honum, hóast hann kom heim úr Congo við sínum egnu frágreiðingum og myndum. Tær myndir, sum Dollin hev­ur tikið, og sum høvdu eina avgerandi ávirk­ an, hava onnur fingið heiðurin av. Men tað er kortini nú eydnast at fáa tilfar frá øðrum keldum í Bretlandi, USA og Írlandi, so søgan í dag kann forteljast. Søgan er komin aftur til lívs Dollin var trúboðari hjá Brøðrasamkomuni frá 1904 til hann doyði í 1916. Í Føroyum hevur hansara søga í Congo eisini stórt sæð verið ókend, hóast tað var kent, at hann hevði havt onkran leiklut í hesi søgu. Men í 2007 fekst ein slóð til hesa søguna, sum í stuttum er endurgivin í hesi grein, og sum annars kann lesast á heimasíðuni: olijacobsen.com Úrslitið var fyrst ein greinarøð í Sosialinum, og í 2010 kom út bókin ”Dollin – Havn­armaðurin sum broytt heimssøguna.” Bókin hevði ein samandrátt á enskum, og hetta skapti áhuga hjá Neil Dickson á søgustovninum BAHN hjá bretsku Brøðra­ samkomuni. Hansara áhugi førdi til fram­ haldandi kanningar, og útslitið var ein dag­føring av bókini á enskum í 2014, sam­ stundis sum Postverk Føroya gav út eitt frí­merki grundað á hesa søgu. Viðurkendur av altjóða søgufrøðingum Nevndu bøkur hava skapt samband við søgufrøðingar í ymiskum londum í Vestur­ heiminum, og teir blástempla hesa søgu. Millum annað er hon ummæld í ”Journal of African History”, sum verður útgivin av lærda háskúlanum í Cambridge, einum tí fremsta fróðskaparsetrinum i heiminum. Hetta er ein viðurkenning á hægsta stigi av avrikinum hjá Dollanum. Hetta merkir eisini, at í tí, sum nú verður skrivað nú um hesa søgu, verður eisini víst til hesa skriving. Hetta er galdandi t.d. í USA, Canada, Europa og í Australia. Tað eru eisini bøkur á veg, sum koma at hýsa søguna hjá honum. Ein er hjá norð­ manninum Espen Wæhle, sum er Congo­ ser­frøðingur. Hann hevur verið ein góður stuðul og hevur gjørt sítt fyri at kunna um Dollan í Noregi. Hann er nú við at skriva eina bók um sjó­menn úr norðurlondm í Congo, og hann sig­ur, at tá er sjálvsagt at skriva um skip­ ar­an og meistaran hjá Casement. Ein annar er bretin, Reginald Hall, sum er sonur ein trúboðara í Ikau, sum var næsta missiónsstøðin hjá Bonginda, har Doll­in hevði støð. Hann hevur granskað søguna hjá missión­ini í Congo, men tað hevur verið eitt hol í hansara vitan. Men eftir at hava lisið um Dollan hevur hann fingið svarið. Hann er tískil eisini grundað á tilfari, sum hann hevur fingið frá mær, við at skriva eina breiða søgu um Congo Balolo Mission, har henda søgan um Dollan eisini verður ein partur. Einasti føroyingur sum hevur broytt heimssøguna Tað kann sigast, at Dollin er ein partur av heimssøguni, tí hansara virki hevur um­ fata fleiri lond og fleiri heimspartar. Hann er ein fyrimynd, eisini hjá ungum fólki. Hann var bara 32 ár, tá ið hann legði til brots at verja tey forfylgdu í Congo. Hann fekk annars óbeinleiðis viður­ kennn­ing frá belgisku stjórnini longu í 1904. Hon vildi ikki loyva honum aftur til Congo, so nógvan skaða, sum hann hevði volt myndugleikunum. Størri viður­kenn­ ing kundi hann ikki fáa. Hann varð føddur 25. juni 1871. Komandi ár eru tískil 150 ár síðan, hann var borin í heim. Nú standmyndir av Leopold II verða tiknar niður, hevði tað kanska verið hóskandi, um føroyska samfelagið vísti Dollanum viðurkenning, sum við at reisa honum eitt minnisverki og at hýsa honum í almenna føroyska søguskriving, eisini til skúlabrúk. Ein maður við slíkum avriki má vera verdur at minnast. Ein av eyðkendu myndunum hjá D.J. Danielsen. Við hvítu klæðunum, var armurin við avkvettu hondini sjónligari. Myndin er tikin á umrøddu kanningarferðini saman við Casement í 1903. Henda myndin er tikin á somu ferðini á heysti í 1903. Henda kenda myndin av einum pápa, sum hyggur at avkvettu limirnar hjá dóttrini er tikin av Alice Harris, sum við hesi mynd hevur fingið æruna av at hava byrjað umrøddu søguligu myndatøku. Men henda myndin er frá mei 1904, árið eftir at Dollin tók allar sínar myndir.