týsdagur 14. juli 2020síða 14

Mikudagur 15. juli 2020 · Nr. 55 14 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 VIÐMERKING Sa sjet bara tórbjørn jacobsen Guvernørarnir í russiskum prov­insum eru í hesum døgum gyrd­ir í brøkur. Putin forseti lovar øllum gull og grønar skógir, lovar at hækka al­ mennu útreiðslurnar til væl­ ferð, men hann ætlar ikki, at miðstjórnin við Reyða Torgið skal borga, rokningin verður send illa sperdu regiónunum kring hitt stóra ríkið. Fólkið fagnar forsetanum, meðan guv­ernørarnir sita eftir við rokn­ingunum, og fleiri teirra verða trýstir út á privata láns­ marknaðin at fáa fígging til popul­istisku lyftini frá væl varda sjefinum handan múr­ar­ nar í Kreml. Á hini kátu rang­ uni hava russar nú broderað eina søgu um forsetan, har hann vælhýrdur kemur inn á eina vælmannaða drykkju­ stovu. Fagnaðurin er øgiligur, táið hann bjóðar øllum barr­ gest­unum ein umgang av sterkum ráka. Barrvørðurin ypp­ir øksl, sjónliga órógvaður av, hvør ið skal bera kostnaðin, men tá letur í Vladimir Vlad­ imir­ovich Putin: “Sa sjet bara.” Húsið borgar. Húsið borgar – hesin kult­ ururin/moralurin er ikki ókendur í Føroyum. Er tað ikki danski ríkiskassin ið ber kostnaðin, hendir tað ferð eftir ferð, at landsmyndugleikin tek­ur kostnaðarmiklar avgerð­ ir og hongur rokningarnar um herð­arnar á kommununum og í undirstøðumálum gerst kar­ ráa frumskógarhugsanin alt meiri dominerandi. Tá stovnurin hjá Landsverk­ frøðinginum eftir seinra kríggj av álvara fór undir at knýta bygdir og oyggjar saman, vóru fíggjarligu atlitini solidarisk – samfingni landskassin fíggjaði saman við vegskatti og øðrum gjøldum íløgur og rakstur. Krea­t­iv høvd mundu seinri halda, at uppaftur meiri ferð skuldi á undirstøðuvagnin, og tá landskassin var ov óman­ øvr­erligur at fáast við, fingu vit mixaðu partafeløgini, har lands­kassin yvir ár setti fíggjarlig innskot – parta­pen­ ing - í partafeløg, meðan tey akandi skuldu gjalda fyri rest. Við hesum hvarv solidariska hugsanin í undirstøðumálum – í minsta lagi varð hon balk­ an­iserað – spjadd – soleiðis, at økir vóru sett upp í móti øðr­ um. Undirstøðan var ikki long­ ur eitt mál sum allir føroyingar varðaðu av – nú var Norð­oya­ tunn­ilin ein undirsjóvarsmoga hjá klaksvíkingum og Vága­ tunn­ilin var í ogn hjá vágafólki burt­urav – undir øllum um­ støð­um gjaldið fyri at smoyggja sær ígjøgnum hesar smog­urnar, sum titanskir rák­ snún­ingar vilja foykja burtur – serliga táið val til demo­krat­ iskar institutiónir er undir uppsigling. Veruleikin er kortini ein annar: • Landið setti 160 mió. kr. í Vágatunnilin – 53% av íløguni á 300 mió. kr. • Landið setti 235 mió. kr. í Norðoyatunnilin – 63% av íløguni á 375 mió. kr. • Landið fer at seta 400 mió. kr. í EST – 14% av íløguni á 2.900 mió. kr. Í mínari tíð á Føroya løgtingi komu Skálafjarðartunnilin og Sandoyartunnilin við jøvnum millumbilum upp í politiska sævarmálan. Á vetri í 2008 var sam­ráðst um eina CHE-sam­ gongu, og umframt at nógvir aðrir knútar skuldu loysast, so ivaðist ongin í, at júst tunnils­ málið kundi gerast ein gord­ iskur knútur. Rúm fór við vissu ikki at vera fyri íløguni á fíggjarlógunum árini fram­eft­ ir, tí máttu onnur ráð takast. Ger­hard Lognberg og Páll á Reynatúgvu og nakrir eyst­ur­ oy­ingar vóru partar av sam­ ráð­ingini, og í mun til, at hetta fór at gerast ein 17´manna sam­gonga, hendi tað eitt kvøldið, har vit, nakrir okkara, sótu og prátaðu saman, at hug­ skotið kom í, at einasta loysnin var at skekla hesar báðar tunl­ ar­nar saman í eina íløgu. Eftir skip­anina av samgonguni, virk­aði Vinnumálaráðið víðari við hesum hugskotinum – men alt fall kortini til jarðar sum eitt korthús, táið CHE- samgongan varð borin út um politiska gravarmúlan – eftir at Javnaðarflokkurin enn eina­ferð staðfesti, at hann ikki toldi roykin í tjóðskaparliga bak­arínum – og grulvaði aftur und­ir dintilin á Sambands- og Fólka­flokkinum. Eftir recessiónina árini eftir 2008/09, har myndugleikin hevði nógmikið av stríði, bara við at halda stásinum við líka, hvarv tunlatosið fyri eina tíð. Tá konjunkturarnir vóru við­ gangandi aftur, vánirnar betri, fingu nakrir professionellir spekul­antar í Keypmannahavn tað hugskot, at nakað væl av peningi kundi vindast burtur­ úr einum tunli undir Tanga­ firði. Teir egndu fyri flundru – ráðharrin, aðalstjórin og onkur annar bitu á – hingu á agn­ hald­inum. Sandoyartunnilin hevði fingið mønustingin við CIP-loysnini – avkastið til CIP- spekulantarnar hevði verið á leið tað sama, sum Sand­oy­ar­ tunnilin nú fer at kosta. Harrin havi lov fyri at onkur fekk steðgað tí ørskapinum, hini nationalu katastrofuni, ið kend­ist hava ein sterkan farra av infrastruktuellum religi­øs­ it­eti yvir sær, og annars bara tóktist hava til endamáls at flyta pening í milliarda­klass­ an­um av landinum, fyri at polstra eina spekulatións­enkl­ avu hjá donskum pensións­ kass­um. Varð blekk brúkt til tað sáttmálauppskotið, hevði Sand­oyartunnilin ligið í ógvi­ liga tungum sjógvi í dag. Við CIP-loysnini – Eyst­ur­ oyar­tunlinum einsamøllum – hevði kostnaðurin fyri at aka aftur og fram undir Tangafirði verið hægri enn gjaldið, sum nú er fráboðað. Stóð Sand­oy­ ar­tunnilin einsamallur – við góðu fíggingini hjá EST – Tunnils­felagnum – høvdu sand­oy­ingar og vit onnur verið kravd eftir 700 krónum hvønn vegin – 1.400 krónur til­ samans fyri ein vanligan bil til og frá Sandoy ella øvut. 10. apríl 2014 bragdaði aftur í undirsjóvar undirstøðuni. 30 av 30 møttum tingmonnum atkvøddu fyri at fara undir at gera teir báðar tunlarnar, sum longu eru komnir væl áleiðis. Ivaleyst eru bæði Jørgen Nicla­sen, sum legði málið fram, og tingið komin til ta nið­ur­støðu, at Sand­oyar­tunn­ ilin hevði ligið eftir í drúgva tíð framyvir, varð hann ikki krøkt­ ur í onkra aðra solid­ar­iska fíggj­arskipan. Nú, fleiri mánaðir fyri at koyrandi verður í Eystur­oy­ar­ tunl­inum, er felagið komið fram á torg við kostnaðinum, fyri at flyta seg undir hav­botn­ inum millum tær báðar størstu fólkakonsentratiónirnar í land­inum. Høvuðsstaðin og Skála­fjørðin. Ikki óvæntað funnu miðlarnir, serliga í Eyst­ ur­oy, teir mest fýrahyrntu skallarnar til tess at gera eina meting um útspælið. Hesi kik­ aðu í stóran mun niður í nalv­ an á sær sjálvum, okkurt slag av egocentriskum herðindum, og søktu at prísásetingini í so stóran mun, at lurtarin fekk ta fatan, at tunnilin fór at standa tómur tey næstu nógvu árini, um leiðsla og nevnd ikki tóku betri partar fyri seg. Byggir tú tunlar fyri milli­ ard­ir, krevst fígging, og ætlast kann, at teir sum læna felagn­ um pening, í hasum klassanum, krevja ábyrgd og skjalprógv í fæi og mettum ferðslutølum, um EST-Krambúðin fæst at bera seg – undir øllum um­støð­ um so frægt, at hon megnar at gjalda lænta peningin aftur yvir tíð. Nevndarformaðurin og stjórin, Bergur og Teitur, hava ikki gjørt annað enn tað sum krevst, táið man nú hevur tikið partar av útbyggingini av und­ir­støðukervinum úr hin­ um stóra solidariska pottinum – lands­kassanum – og lagt hesa í partafeløg, sum hava aðr­ar og serskildar treytir at virka eftir. 75 krónur fyri ein vanligan bil annan vegin – 150 krónur aftur og fram – kann ljóða av nógvum. Stóð Eystur­oyar­ tunn­ilin einsamallur - við ver­ andi fígging - gevur vanlig høv­u­rokning tað úrslit, at tað hevði kostað áleið 30 krónur hvønn vegin, og var tað hartil møgu­ligt at leingja aftur­ gjalds­tíðina fyri tunlarnar, hevði kostnaðurin verið upp­ aft­ur lægri. Hinvegin, so kostaði tað frá byrjan 188 krónur at flyta seg ígjøgnum Vágatunnilin (uttan kubba) og kostnaðurin í Norð­ oya­tunlinum var frá byrjan 170 krónur (uttan kubba). Báðar vegir sjálvandi, táið sigling­ar­ leið­irnar vórðu lagdar niður. Í dag vita vit, at kostnaðurin í teimum báðum førunum bert er brotpartur av hesum, ja, so lágur, at hann ongan týdning hevur í samlaða fíggjar­høp­in­ um hjá fólki og vinnu. Kann ætla at EST tekur psykologiska stríðið nú, meiri enn hálvt ár áðrenn koyrandi verður. Skal undra meg, um hetta ikki er ein tilvitað strat­ egi, ið m.a. hevur til endamáls, at fáa teir mest rísnu hanarnar at gala longu nú, fyri síðan at fara undir eina systematiska niðurlaðing av kostnaðinum. Sálarfrøðilig vápn verða dúg­ liga brúkt – m.a. hesar kyk­ mynd­irnar á sosialu miðl­un­ um, har tú fært at vita hvussu ómetaliga nógv tú sparir við hesum høga prísinum - ístaðin fyri at fara um fjøllini norð­an­ fyri. Fyri hvørja krónu í lækking av kostnaðinum fara vit, ið hava ørindir í høvuðs­ staðn­um, at kenna hana, lækk­ ingina, sum eina gávu – og tað man ikki fara at taka so drúgva tíð haðartil gjaldið er komið niður á eitt støði, sum munar millum nakað og onki í pen­ ingaliga høpinum hjá fólki og vinnu. At tað hartil fer at bera til at flyta seg turrskøddur, undir taki, dastið av teininum, man fara at muna nakað væl í vetrarhálvuni. Nú heldur onkur kanska, at hug­takið solidaritetur er ein socialistisk uppfinning – okk­ urt sum Karl Marx ella onkur ann­ar reyður fantastur er kom­in á í politiskari øði, men tað er væl eldri enn so, hygg bara at føroyska grinda­být­in­ um, og í grundini er hetta bara ein menniskjaligur eginleiki, ið skal til og krevst, um eitt sam­ felag skal hanga saman. Soleingi gamli Landsverk­ frøð­ings­stovnurin bygdi und­ ir­støðuna út í Føroyum, var hetta fíggja solidariskt av borg­arum landsins yvir skatt­ in. Lagið varð eitt annað, eftir at høpið fyri partar varð lagt í partafeløg. Samhaldsfesti hvarv í stóran mun, men var end­ur­vunnið í felagnum, sum fekk í uppdrag at fremja verk­ ætl­anirnar Eysturoyartunnilin og Sandoyartunnilin. Hetta bend­ir á eina skinklandi og prinsippleysa politiska kós, og verður stýrt eftir hesi kósini, viðvíkjandi einum komandi Suð­uroyartunli, kunnu útsikt­ ir­nar fyri, at hann kemur, liggja langt frammi í tíðini. Sum er, er hann ikki skeklaður í eina solidariska skipan á sama hátt sum Sand­oyar­tunn­ il­in. Harvið eru vánirnar fyri hon­um væl verri. Tíðin er, sum vera man, komin hartil, at útbyggingar og rakstur av undirstøðukervi landsins aftur verður lagt í eina solidariska skipan – har vit øll spaða til fyri áhaldandi at menna samfelagið. Russiska hugmyndin - sa sjet bara – at tað altíð og stund er onkur ann­ar sum skal gjalda, fremur onki samfelag.