hósdagur 6. august 2020síða 17

FRÍGGJADAGUR 7. AUGUST 2020 SOSIALURIN 60 17 sam­felag at hava tætt samband við so nógv onnur samfeløg sum møguligt. Men Diamond vísir eisini á, at ofta eru tað tillagingar av nýskapanum, sum eru mentar í øðrum samfeløgum, til lokalar fyritreytir í einum móttakandi samfelagi, sum fáa avgerandi týdn­ ing fyri nyttuvirðið á nýskapanini. Eitt kent dømi er prentlistin, sum varð ment í Kina í 500-talinum, men ikki slóg ígjøgnum fyrr enn í 1400-talinum, tá tøknin kom í samband við evropeisk samfeløg, har bert var neyðugt við góðum 20 bókstavum (ljóðteknum) fyri at prenta eina bók. Her rann eysturlendsk tøkni og einfalt evropeisk skrivi­kynst­ur saman og skapti eina bók­menta­ liga kollvelting. Mentan, samfelag og tøkni runnu saman og skapti nakað, sum einki granskingarøki einsamalt kundi skapt. Hetta setur krøv til undirvísing og gransking á universitetum, sum hava ein leiklut í sam­felags­ menn­ingini. Fróðskaparsetrið - altjóða samstarv í føroyskum kjølfesti Tað er tí umráðandi, at Fróð­ skap­arsetrið eins og føroyskir gransk­ingarstovnar - fyri at fáa íblást­ur og tryggja góðsku - leggja seg eftir at luttaka í al­ tjóða granskingarverkætlanum, eins og føroyskir granskarar leggja seg eftir at fáa greinar og bøkur útgivnar í altjóða tíð­ ar­ritum og av útlendskum for­ løg­um. Føroysk gransking og und­irvísing á universitetsstigi, ið er granskingargrundað, skal lúka somu krøv til vísindaliga dygd, sum verða sett á øðrum uni­versitetum. Men tað er eisini um­ráð­andi, at vit hava føroyskar granskingarstovnar, sum leggja seg eftir at fremja gransking við støði í føroyskum viðurskiftum og føroyskum avbjóðingum, ið vit ikki kunnu ganga út frá, at út­lendskir granskingarstovnar fara at gera. Fróðskaparsetrið eig­ur eisini at leggja seg eftir at menna smidligar tvørvísindaligar útbúgv­ingar og tvørvísindaliga gransk­ing, tí loysnirnar uppá ávís­ar avbjóðingar krevja ofta loysnir, sum spreingja karmarnar í einstøkum vísindagreinum. Tað er umráðandi, at Fróðskaparsetrið legg­ur seg eftir at menna gransk­ ing og undirvísing, sum ment­ an­arliga og samfelagsliga hevur støði í føroyska samfelagnum, tí tað kunnu vit ikki rokna við, at út­lendsk universitet fara at gera fyri okkum. Ein verkætlan um Føroyar í 1800-talinum Eitt dømi uppá eina tílíka gransk­ ingarverkætlan er ein verkætlan á Søgu- og Samfelagsdeildini um Føroyar í 1800-talinum, sum varð stuðlað av Granskingarráðnum. Verkætlanin var eitt samstarv mill­um fleiri fak, m.a. søgu, sam­ felags­frøði og geografi, sum setti avgerandi samfelagsligar broyt­ ingar Føroyum í 1800-talinum í eitt nýtt ljós. Granskingarúrslitini, sum vóru úrslit av eini sam­an­ renn­ing millum ríkisrættarlig, stovnslig, politisk, búskaparlig og sosialsøgulig viðurskifti, vórðu løgd fram í føroyskum og út­lendskum tíðarritum eins og grein­arnar vóru skrivaðar á før­ oysk­um og á øðrum málum. Eitt týðandi úrslit av verk­ ætl­anini var ein slóðbrótandi ph.d. ritgerð um leiklutin hjá amt­manns­stovninum í menn­ ing­ina av føroyskari fiskivinnu í 1800-talinum. Verkætlanin, sum hev­ur skapt granskingarsambond og -samstørv við granskarar í út­ lendskum universitetum, hev­ur eisini sett avgerandi spor í und­ ir­vísingina á Søgu- og Sam­felags­ deildini. Harumframt hev­ur verk­ ætlanin skapt nógvar møgu­leikar fyri nýggjari gransking, og hóast verkætlanin formliga er liðug, so fyriliggur uppskot til eitt størri bóka­verk um týðandi broytingar í føroyska samfelagnum í 1800-talinum. Fleiri onnur dømi kundu verið nevnd, men tað avgerandi er at vísa á, at útbúgving og gransking á altjóða stigi í føroyskum við­ ur­skiftum er neyðug og at tey ein­ans kunnu fremjast við kjøl­ festi í einum føroyskum gransk­ ingarumhvørvi, sum er skipað á og stuðlað av stovnum í Før­ oyum. Tað er alneyðugt, at før­ oysk­ir granskarar luttaka í al­ tjóða granskingarsamstørvum og al­mannakunngera gransking í altjóða tíðarritum, men tað er eisini umráðandi, at hendan gransking hevur kjølfesti í Føroyum og í føroyskum viðurskiftum. Tann gyltu millumvegurin Tað er gott, at okkara ungdómur leitar sær lærdóm og íblástur á útlendskum lærustovnum, men tað er líka umráðandi, at útbúgva ungdóm í Føroyum við støði í serligum føroyskum viðurskiftum. Tað er gott, at t.d. ein løgfrøðingur, sum virkar í Føroyum, hevur kunn­leika til løgfrøðlig viðurskifti í øðrum londum, men tað er kanska meira umráðandi, at hans­ara útbúgving eisini gevur hon­um kunnleika til viðurskiftini í Før­ oyum. Tað er alneyðugt, at ein bú­skaparfrøðingur, sum vil virka í Føroyum, hevur kunnleika til búskaparfrøði sum so, men tað er uppaftur betri, um hann gjøgnum lesturin og – um hann er granskari – granskingina hevur havt møgu­ leika fyri at fáast við serlig før­oysk búskaparlig viðurskifti. o.s.fr. Tað er gott fyri tey lesandi og tað er gott fyri menningina av føroyska samfelagnum. Tað er harumframt ein fyrimunur fyri føroyskt mál, mentan og samleika, um lesturin og granskingin í øllum førum lutvíst er gjøgnumførd í Føroyum á føroyskum máli. Fyri at taka atlit til hes­ar av­bjóð­ingarnar eru fleiri av út­búgv­ingunum á Fróðskap­ ar­setr­inum, t.d. á Søgu- og Sam­ felags­deildini, skipaðar soleiðis, at tað er møguligt at leita sær til útlendsk universitet at fáa ser­lig­ an kunnleika, lærdóm og íblást­ur ein part av lestrartíðini. Fróð­skap­ arsetrið miðar eftir, at ein størri partur av okkara ungdómi nem­ur sær hægri útbúgving í Før­oy­um, uttan at góðska og íblástur utt­ anífrá verða skerd. Eydnast hetta, so vil tað eisini hava við sær, at ein størri partur føroyska ungdóminum verður í Føroyum í sínum bestu árum, umframt at eitt størri og gevandi lestrar- og granskingarumhvørvi mennist í Føroyum. Tað er alneyðugt, at før­oysk­ ir granskarar luttaka í al­tjóða granskingarsamstørvum og al­ mannakunngera gransking í altjóða tíðarritum, men tað er eisini umráðandi, at hendan gransking hevur kjølfesti í Føroyum og í føroyskum viðurskiftum