hósdagur 3. september 2020síða 6

FRÍGGJADAGUR 4. SEPTEMBER 2020 SOSIALURIN 64 6 at vit skuldu ringja heim, tá ið vit høvdu fingið svar, og tað gjørdu vit so. Fyrst fatar man tað ikki ordiliga. Tað var heldur ikki so umfatandi í fyrstuni. Tað var mest stuttminni, ið var ein trupulleiki hjá henni, sigur Egi Dam. Yngri sonurin Ári er nú eisini við til samrøðuna, og hann leggur afturat í hesum sam­ bandi. Eg hevði sterkan illgruna leingi um, at tað var Alzheimer. Eg trúði ikki rættiliga uppá, at tað skuldi vera tunglyndi, so eg væntaði, at tað var tað, sum tað nú var. Men sjálvandi var tað tungt at fáa boðini. Men samstundis var tað eisini ein lætti at fáa sett orð á tað. So visti man, hvat tað var, og man kundi fyrihalda seg betur til tað, sigur Ári Egason Dam. Bæði Egi og Ári leggja saman við Biritu stóran dent á, at hóast man fær eina diagnosu, so broyt­ ir tað ikki so øgiliga nógv. Persónurin er tann sami. Tá fær man bara sett orð á, hvat tað er, sum man hevur at stríðast við. Vit løgdu ikki alt um, men ting­ini komu so við og við. Fyri Biritu var tað tó eitt stórt niður­ lag ikki at kunna arbeiða meira, sigur Egi Dam. Tey hava tó eitt hjartasuff um, hvat hjálp man fær, tá ið man fær staðfest eina slíka sjúku. Tað man saknaði, tá ið vit komu heim úr Danmark, var bara onkur kontakt – at onkur frá onkrum myndugleika loftaði okk­um eitt sindur, men tað var púra tøgn. Eg veit ikki, hvussu støð­an er við tí í dag. Vónandi er hon betur, sigur Egi Dam. Royndi onnur størv Nú yrkisleiðin sum sjónleikari var av, gjørdi Birita av at royna seg aðrastaðnis á arbeiðs­mark­ naði­num. Sjálv sigur Birita, at hon enn í dag saknar sjónleikin, men tað var beinanvegin greitt, at tað bar ikki til at halda fram við tí yrkisleiðini. Hon royndi nøkur onnur ar­ beiðir, men tað riggaði ikki. Eitt nú fór hon at vaska í einum barna­garði, men har viltist hon og mátti gevast. Áðrenn hetta hevði hon starvast sum hjálp­arfólk í einum barnagarði, men tað maktaði hon ikki og bleiv uppsøgd, og tað særdi hana rættiliga nógv, hóast vit væl skilja uppsøgnina. So vit noyddust at søkja um fyri­tíðar­ pen­sjón, og fyri einum trimum ella fýra árum síðani bleiv hon fyri­tíðarpensjónist, greiðir Egi Dam frá. Um hetta mundi var Egi framvegis á arbeiðs­mark­naði­ num, men so við og við broyttist støðan. Eg arbeiddi tá, og hon gekk heima, og tað gekk. Men í 2018 noyddust vit at viðurkenna, at nú var tað komið har til, at tað ikki gekk longur, at hon var sjálv heima, so eg gjørdi av at vera heima. Tá var eg eisini blivin 68, so eg var fólkapensionist, greiðir hann frá. Ymiskar støður Hesi seinnu árini eru Birita og Egi komin í samband við nógv fólk og familjur, sum eru rakt av Alzheimer, og tað hevur verið sjón fyri søgn, at støðan er ógvuliga ymisk hjá teimum raktu. Vit vóru heppin, tí Sigrun, systir Biritu, var formaður í Alz­heimerfelagnum, so hon hevði nógva vitan á økinum og hjálpti okkum nógv, men vit komu eisini í samband við fólk aðrastaðnis úr landinum, sum høvdu Alzheimer, og sum púrasta vóru slept upp á fjall. Til dømis var onkur í Eystur­oynni, sum hevði fingið tilboð um dagtilhald í Havn, men har var einki tilboð um flutning millum bústaðin og Havnina, so tað var als ikki ein møguleiki. Ein við Alzheimer hevur ikki møgu­ leika fyri at brúka til dømis bygdaleiðir, so tað er í veru­ leikanum ikki eitt tilboð, greiðir Egi Dam frá. Hann vísir eisini á, at tá ið tað snýr seg um fólk undir 67 ár, sum verða rakt av Alzheimer, so eru tað kommurnar, ið skulu lofta teimum, og tað er ógvuliga ymiskt, hvørja fíggjarliga orku ymsu kommurnar hava til hetta. Tað sigur seg sjálvt, at ein kommuna sum Tórshavnar Kommuna hevur nógv størri møgu­leika fyri at lofta slíkum borgar­um enn ein lítil kommuna aðra­staðnis í landinum. Tað hevur leingi verið eitt stríð mill­um land og kommunur um tey, sum eru undir 67 og rakt av Alz­heimer. Nøkur dagtilhald eru, men tað er als ikki nakað, sum smærru kommunurnar hava fíggj­arliga orku til, sigur hann. Sjálv er Birita Mohr á einum dag­tilhaldi í Kollafirði nakrar dag­ar um vikuna, og tað er nakað, ið henni dámar sera væl. Har er deiligt at vera. Vit eru eini fimm til seks fólk, ið eru har dag­liga, sigur hon. Umráðandi at síggja sjúklingin Eitt, sum Birita og Egi mangan hava lagt til merkis, er, at fólk hava hug til at yvirsíggja Biritu, tá ið tey hitta onkran, sum tey ken­na. Tey tosað kanska framvið henni og bara við meg, og tað er nakað av tí ringasta, ið tú kanst gera móti henni. Tá blívur hon ill. Ja, hon hevur fingið eina sjúku – ein óbodnan gest, sum vit plaga at siga, men hon er her enn!, sigur Egi Dam. Hann greiðir frá, at hann roynir eisini í mest møguligan mun at taka hana við upp á ráð og at fáa hana at hjálpa sær við ymiskum. Man skal avgjørt ikki ignorera hana, tí tað klárar hon ikki. Man skal heldur ikki rætta ov nógv uppá tey, sigur hann. Hóast summi fólk kanska til tíðir ikki heilt vita, hvussu tey skulu bera seg at, um tey hitta Biritu á gøtuni, so er hetta ikki nak­að, sum forðar henni í at fara út millum fólk Okkum dámar væl at fara út at ganga ein túr, keypa inn ella okkurt annað. Biritu dámar væl at fara út millum fólk, og til dømis elskar hon at fara út á kafe saman við systrunum, greiðir Egi Dam frá. Framtíðin Men hvat hevur framtíðin so at bjóða fyri hjúnini Biritu Mohr og Ega Dam og familju teirra, spyrja vit? Vit taka ein dag í senn. Man nýtir hvønn dag, ið man hevur hvønn­annan og síni nærmastu. Ommu­børnini, sum eru seks í tali, tíma væl ommuna, og tey elstu royna at hjálpa ommuni. Tey hava stóra umsorgan fyri henni, og tað setur hon prís uppá. Tey elstu ommubørnini vita um sjúkuna, men tað hevur ikki broytt teirra máta at vera yvir fyri ommuni. Kanska er elsta ommudótturin, sum eisini eitur Birita, eitt sindur eyka eym um ommuna, sigur Egi Dam. Birita leggur stutt afturat, at hon heldur, at tey eru so heppin, at báðir synirnir búgva tætt upp­á foreldrini bæði. Tey bæði Birita og Egi hava eisini ætlanir um at fara út um land­oddarnar at vitja í fram­ tíðini. Vit høvdu ætlað at farið til Danmarkar í summar at vitja fólk, men tað bleiv av ong­um orsaka av korona. Birita gekk sum sagt eisini á sjón­leikara­ skúla í Íslandi, og vit høvdu eisi­ni ætlanir um at fara ein túr yvir har, men tað má so vera eina aðru ferð, sigur Egi Dam. TERJI@SOSIALURIN.FO Vit taka ein dag í senn. Man nýtir hvønn dag, ið man hevur hvønnannan og síni nærmastu