hósdagur 1. oktober 2020síða 6

FRÍGGJADAGUR 2. OKTOBER 2020 SOSIALURIN 68 6 ANNIKA KUNOY IM – Tað er einki at ivast í, at tað enn í dag er ein stigmatisering kring ADHD. Sjálvur gjørdi eg vart við, at eg havi fingið tað staðfest, áðrenn eg stillaði upp til løgtingsvalið í fjør. Tað løgna hendi, at eingin segði eitt orð. Tað var onkur einkult­ ur í tingbólkinum, sum tosaði við meg um, hvat ADHD er. Men eingin í mínum vina­skara tosaði um tað, tí tað er enn so duldargjørt, og tað er í veru­ leikanum synd, tí tað eru nógv­ ir føroyingar, sum hava arvaligu sjúkuna ADHD, sigur 55 ára gamli løgtingsmaðurin, Erhard Joensen, sum fyri trim­um árum síðani sjálvur fekk staðf­ est ADHD og sum nú er í viðgerð og hevur lært seg at liva við avbjóðingunum og eisini fyri­ mununum, sum útgreiningin hevur givið honum. Í oktober mánaði fyri trimum árum síðani bleiv tá 52 ára gamli Erhard Joensen sjúkur. Hann endaði í sjúkrabili og fór á Suðuroyar Sjúkrahús. Hann fekk at vita frá læknanum, at hann skjótast gjørligt skuldi fáa fatur á einum sálarfrøðingi ella sálar­sjúkulækna (psykiatara) og fáa eina útgreining, tí tað, sum feilaði var, at hann hevði fingið eitt álvarsamt óttaherðindi. Erhard Joensen fekk tá tíð hjá sálarfrøðingi og eftir hetta hjá privatum sálarsjúkulækna, tí hann hevði varhuga av, at skuldi hann gjøgnum almennu skipan­ina, fór tað at taka fleiri ár, árðrenn hann slapp framat. Eftir tríggir mánaðir og nakrar sam­røður staðfesti sálar­sjúku­ lækn­in, at Erhard Joen­sen hevði ADHD, og orsøkin til, at hann var endaður á sjúkra­húsi­ num nakrir mánaðir framman­ undan var, at hann hevði livað við óviðgjørdum ADHD. – Hetta kom púra óvart á meg. Eg hevði hoyrt um orðið ADHD, men eg visti onki um tað. Eg fór síðani at lesa um ADHD, og hvat tað hevur við sær, sigur hann. – Serliga kannaði eg mær vitan um, hvørjar fylgjur óvið­ gjørt ADHD hevur hjá vaksn­um fólki, sum tað jú var hjá mær. Eg las meg fram til, at óvið­ gjørt ADHD kemur til sjóndar á ymiskar mátar, og eg var hó­ast alt smallin um tríggjar ferðir ígjøgnum mítt vaksna lív. Einaferð var tá eg var 25 ára gamal, aftur einaferð tá ið eg var 43 ára gamal og so enn eina­ferð sum 52 ára gamal, sigur løg­tings­ maðurin framhaldandi. Hann greiðir frá, at hóast hann í barna- og ungdómsárunum var sera væl fyri kropsliga, íðkaði nógvan ítrótt og kláraði seg væl í skúlanum, sær hann fleiri tek­in um, at hann hevur havt óvið­gjørt ADHD, nú hann sum vaksin lítur aftur um bak. – Sum barn og ungur var eg sera aktivur. Eg var kropsliga væl fyri og eg gjørdi nógvan ítrótt. Eg kláraði meg eisini væl í skúla­num, og mær dámdi væl at ganga í skúla, men eg hevði altíð torført við at hugsavna meg í longri tíð. Eisini hevði eg tor­ført við at sova og eg vaknaði ofta um næturnar. Eg hevði órógv í kroppinum, sigur Erhard Joen­sen. – Tá ið eg hyggi aftur á tíðina, tá ið eg gjørdist eldri, varð giftur og fekk familju, er órógvið frá barn­dóminum ikki horvið. Eg havi arbeitt ótrúliga nógv, bæði tá børnini vóru lítil og allan veg­in upp eftir. Eg arbeiddi sum málari tey fyrstu 14 árini, vit høvdu børn, áðrenn eg fór upp í laksaaling. Eg var úti til ar­beiðis í nógvar av mínum vaknu tímum, og síðan arbeiddi eg víðari í høvdinum eftir tað. Eg hvørki dugdi ella kundi kobla úr, greiðir hann víðari frá. Fylgisjúkur gjøgnum árini Erhard Joensen hevur fingið at vit­að frá sálarsjúkulækna, at tá vit eru ung, klára vit at bøta fyri ADHD við kreftunum, tí vit eru krops­liga væl fyri tá. Men tá tú kemur upp í aldri – og serliga fyri mannfólk um 40 ára aldur – klárar kroppurin ikki longur at kompensera fyri ovurvirkni, sum er í kroppinum. Fyri ikki at gerast strongdur ella fáa herðindi aftur leggur Er­hard Joensen bæði dagar og nætur væl til rættis og lurt­ ur eftir læknafakligu veg­leið­ ingunum, hann hevur fingið. – Eg má skipa lívið væl. Fyri tað fyrsta taki eg heilivágin, sum læknin hevur útskrivað mær, eti gott, røri meg og gangi nógv, tí tað er avstreingjandi. Eisini er hvíld og góður svøvnur um­ ráðandi, sigur hann. Hann greiðir framhaldandi frá, at fólk við ADHD eru ofta sera virkin og bráðlynt og hava ofta hug til at átaka sær meir, enn tey veruliga orka. – Tá mást tú duga at siga frá. Tað kemur tó automatiskt, tí LØGTINGSMAÐUR STAÐFEST ADHD: – TAÐ KOM ÓVART Hóast 55 ára gamli Erhard Joensen í barna- og ungdómsárunum var sera væl fyri kropsliga, íðkaði nógvan ítrótt og kláraði seg væl í skúlanum, sær hann fleiri tekin um, at hann hevur havt óviðgjørt ADHD, nú hann sum vaksin lítur aftur um bak. Fyri trimum árum síðani fekk hann diagnosuna ADHD, og síðani hevur hann lært seg at liva við avbjóðingunum. Hann vónar, at tað verða fleiri, sum ikki skammast við at fortelja, at tey hava ADHD, tí ADHD er arvaligt og rakar nógvar føroyingar Hetta kom púra, púra óvart á meg. Eg hevði gottnokk hoyrt um ADHD fyrr, men eg ánaði ikki, hvat tað var