hósdagur 22. oktober 2020síða 15

FRÍGGJADAGUR 23. OKTOBER 2020 SOSIALURIN 74 15 TÓRÐUR JOHANNESARSON Í september í ár fór ­átak­ið “Føroyar lesa” av bakka­ stokki. Eitt átak, sum skal stimbra lesihugin hjá teim­um ungu. Vit mugu vóna, at hetta átak er ein nýggj byrjan, har Mentamálaráðið sær álvaran í, hvussu týdn­ing­ar­ mikið tað er at lesa. Fyrrverandi lands­stýris­kvin­na, Hanna Jensen, setti sjøtul á. Næmingar lesa ov lítið Eg havi verið mið­náms­skúla­ lærari í 17 ár, tað er ómetaliga stórur munur á, hvussu nógv næmingarnir lósu fyri 17 árum síðan og nú. Hví so er, er ilt at siga, møguliga hevur hetta okkurt við fólkaskúlan at gera ella føroyska nútíðarmentan? Teldur, teldlar og snartelefonir eru eisini komnar inn, og hetta hevur ikki bøtt um standin. Í dag er tað vanligt, at næm­ ing­ar siga, at teir aldri hava lis­ ið eina føroyska skaldsøgu, tá ið teir koma á miðnám. Sjálv­ sagt gera hesir næmingar av, men tað boðar frá, at før­oy­sk­ar skaldsøgur eru ikki fram­mar­ laga í huga teirra ungu. Tá ið vit skulu lesa skaldsøgur saman við næm­ingunum, er fyrsti spurn­ing­urin, hvussu long søg­ an er; tað verður ikki spurt um inni­hald. Mínar royndir eru, at fáir næmingar kenna teir stóru føroysku høvundarnar, sum t.d. Heðin Brú, William Heine­sen, Jóannes Nielsen og Jens Paula Heinesen. Í triðju send­ingini “O móðurmál”, sum varð send í 2016, sigur Han­us Kamban, at hann hevur ill­ gruna um, at føroyingurin nú á døgum ikki lesur. Hetta kunnu mið­námsskúlalærarar vátta, ið undir­vísa í máli og bókmentum. Ein av stóru avbjóðingunum hjá mið­námsskúlalærarum er at fáa næmingar at perspektivera. Sum eina síðusøgu kann eg nevna, at eg til eina próvtøku spurdi ein næming, um hann kendi til skaldskapin hjá Heðini Brú, hvat hann skrivaði um. Jú, hes­in hevði lisið “The old man and his sons”. Sum heild megna næm­ingar sera illa at lyfta seg upp frá tekstinum, tí at teir hava lisið so lítið. Teir hava einki at bera saman við, sjálvsagt eru undan­tøk, men sum heild er hetta galdandi. Onkuntíð kemur fyri, at brot í tekstum sipa til Bíbliu­na, spyrt tú sum lærari um hetta, so er vitanin sera fátøk, eisini hjá næmingum, ið eru anda­liga vaktir. Tað kundi verið áhuga­vert at gjørt kanning um lesivanar í hádeild og miðnámi. Breytaskipanin leggur ikki upp til lesing av stórum verkum Í 2013 fingu vit nýggja breyta­ skip­an, sum tíverri ikki er eftir­ mett av lærarum, tað er spell. Sum skilst, hevur onkur bólk­ur sitið við leiðslum og for­fólki í lærar­ar­áðunum á mið­námi og eftir­mett, men vanligi mið­náms­ skúla­lærarin hevur ikki sam­ skift um breytaskipanina. Ein slík eftirmeting hevði møgu­liga kunnað givið ráðnum ábend­ ing um støðuna. Men tað er ikki ov seint, mítt tilmæli er, at vit øll á miðnámi sleppa at eftir­ meta skipanina. Í sambandi við breytaskipanina fingu vit nýggja kunngerð fyri allar læru­greinir á miðnámi. Tann stóra kollveltingin var, at farið var frá pensummi til førleikar. Í nýggju kunngerðini stendur ikki greitt, hvat næmingurin skal læra, men hvørjar førleikar, ið hann skal ogna sær. T.d. hava vit lærarar í føroyskum roynt at tulka tekstin í kunngerðini, sum ynskir, at næmingurin skal hava førleikar til alt møgu­ ligt. Tað er tó eitt, sum stendur greitt í hesi kunngerð, tað er, at næmingurin skal duga skald­ skap av mannamunni væl og virði­liga. Næmingurin skal lesa eina rúgvu av ymiskum teksta­ sløgum, men tað verður ikki nevnt ítøkiliga hvørji. Til dømis verður einki nevnt um skald­ søgur, yrkingasøvn ella bøkur um yrkistekstir. T.d. stimbra skald­søgur og yrkingasøvn næm­ingin upp á allar mátar. Bøk­ur­nar geva næmingum hug­ flog, mennir teir báði málsliga og mentanarliga. At fara frá pen­ sumi til førleikar hevur fingið keði­ligar málsligar avleiðingar og versnandi lesiførleikar. Vit á miðnámi varnaðust eisini, at okkurt broyttist í 2009, tá ið fólkaskúlin eisini fór frá pen­ sumi til førleikamál. Vit eru onkurs­vegna noydd at hálsa um, vit eru noydd at stramma upp, soleiðis at vit koma á beint aftur. Hvørjar avleiðingar hevur breytaskipanin og sáttmálin frá 2013 havt? Samstundis sum vit fingu nýggja breytaskipan á miðnámi, fin­gu vit nýggjan sáttmála mill­ um Fíggjarmálaráðið og Yrkis­ felagið Miðnám. Hes­in sáttmálin var eisini ein koll­velting, sum gjørdi, at lærarar meira ella minni eru blivnir til tímaløntir, har alt gongur út upp á prógva og viga, hvat lærarin ger. Sáttmálin bygg­ir á misálit og eina skipan, sum ger, at lærarin ger bara tað, sum hann fær løn fyri, alt annað verður ikki lønt. Tað er bara av góð­um vilja, at lærarar lesa skald­søgur við næmingunum. Skipanin er ómetaliga óliðilig og ómotiverandi. Sí grein í Miðnámsriti 14, 2017: Ársverkið køvir hugin. Í dag brúka mið­ náms­skúlarnir stóra orku upp á akkordskipanina, fólk sita burtur av og ansa eftir, at alt fer rætt fram. Lærarar hava ynskt, at farið verður frá hesi skipan, men Fíggjarmálaráðið er ikki sinnað at ganga hesum ynski á møti. Hvørjar avleiðingar hava so náms­ætlanirnar í føroyskum og sáttmálin frá 2013 havt fyri Føroyar? Hesar hava gjørt tað, at ein føroyskur mið­náms­skúla­ næmingur lesur munandi minni, enn hann gjørdi fyri 2013, bæði í lærugreinini føroyskum og øðr­ um lærugreinum. Fyrr las ein mið­námsskúlanæmingur 6 bøk­ ur í føroyskum tey trý árini, hann gekk á miðnámi, nú kemur hann kanska upp á tvær ella tríggjar, tí at tíð er ikki til meir. Á HF las miðnámsskúlanæmingurin um­ framt tær seks bøkurnar 6 sjálv­ lisin verk, tá kundi hann bara í føroyskum koma upp á 12 bøkur upp í tvey ár, tá eru danskt, enskt, týskt og franskt ikki tikið við. Hetta er ein sera óheppin gongd. Fyri 2013 vóru skúlarnir við til at stuðla føroyskum bók­um og rithøvundum, tí at mið­náms­skúlanæmingar í túsunda­tali skuldu lesa bøkur á móður­málinum á hvørjum ári. Í dag er hesin marknaðurin næstan burtur. Vit sóu eisini í sep­tember, at ein av størstu prent­smiðjum landsins hevur undir­skot. Føroyskar skúlabøkur – ein føroysk avbjóðing Um vit venda okkum til skúla­ bøkur, so er sami stand­ur. Tað er spell, at tað al­men­na ikki unnir okkara mið­náms­skúla­næm­ ingum lærubøkur á móður­ máli­num. Fyri seks árum síðan gjørdu vit í Miðnámsriti eina kann­ing um føroyskt lærutilfar, hon vísti, at 80% er danskt til­ far, ongar ábendingar eru um, at talið er minkað hesi seks árini. Tað almenna gevur eisini mið­námsskúlanæmingum báði bókastuðul og lestrarstuðul, sum m.a. er ætlaður til bókakeyp, men í løtuni fer stórur partur av hesum pengum til donsk for­løg sum Systime. Talan er um milliónir, ið føroyskir mið­náms­skúl­a­ næmingar stuðla donskum for­ løgum. Mentamálaráðið átti at sett í verk bókagerð í Føroyum, sum báði stuðlaði føroysku vinnuni og føroyskum lærarum, ið kundu gjørt lærutilfar til mið­ námsskúlanæmingar. Á henda hátt verða pengarnir verandi í Før­oyum. Mentamálaráðið og politiski myndugleikin hevur seinastu árini bygt og umvælt bygningar fyri yvir eina milliard, men hava ikki viljað raðfest innihaldið á miðnámi, og avleiðingin er, at vit hava ein miðnámsskúla, har lesing á móðurmálinum ikki verður raðfest. Men kanska kann gongd koma á, nú Menta­ mál­a­rá­ðið saman við øðrum ætlar, at næmingar skulu lesa meir. Livst, so spyrst. Næmingar lesa minni enn nakrantíð