hósdagur 22. oktober 2020síða 34

Fríggjadagur 23. oktober 2020 · Nr. 74 6 Sosialurin Korona lat upp dyr millum stovnar Tá koronufarsóttin gjørdi innrás í Føroyum, vórðu nýggjar dyr latnar upp millum granskingarstovnar. Granskarar á fleiri ymiskum stovnum fóru at arbeiða saman um granskingarverkætlanir um COVID-19. Tað gjørdi tað møguligt at gagnnýta dátur og førleikar betri og røkka úrslitum skjótari. Eftir Dagmar Joensen-Næs Korona tók heilsumyndugleikar og heilsustarvsfólk á bóli, tá fyrstu tilburðirnir vístu seg tíðliga í vár. Talið á tilburðum øktist við øðilig­ ari ferð, og myndugleikar og lækn­ ar høvdu úr at gera at lofta teimum sjúku og finna skipanir, ið skuldu fyribyrgja, at smittan fór heilt av kós. Føroyar valdu eina aðra kós enn danir at handfara sjúkuna, og tað vakti áhuga aðrastaðni. Lands­ lækn­in, Lars Fodgaard Møller, var fleiri ferðir frammi í útlendskum fjøl­miðlum og greiddi frá koronu­ støð­uni í Føroyum. - Vit sóu, at danskir granskarar byrjaðu at hava áhuga fyri før­oysk­ um dátum. Eg helt tað vera um­ráð­ andi, at vit gagnnýttu føroysku dát­ urnar til gransking í Føroyum. Vit hava betri fortreytir at gera tað, og samstundis kunnu vit læra nógv av tí, sigur Shahin Gaini, granskari í infektiónsmedisini og yvirlækni á Landssjúkrahúsinum. TOYMI FRÁ YMSUM STOVNUM Hann tók stig til at seta saman eitt toymi av granskarum frá fleiri ym­ iskum granskingarstovnum. Gransk­ arar frá Lands­sjúkra­hús­in­um, Deild­ini fyri Arbeiðs- og Almanna­ heilsu, Fróðskaparsetrinum og Heilsu­frøðiligu Starvsstovuni samd­ust um at arbeiða saman. Eis­ ini Landslæknin og Ílegusavnið vóru við í samstarvinum. - Vit settu okkum saman og gjørdu eina ætlan fyri, hvørjar gransk­ingarverkætlanir vit skuldu hava. Øll vóru ikki við í øllum, men vit vóru grundleggjandi samd um at sam­starva, sigur Shahin Gaini. Umsóknir vórðu sendar um fígg­ ing í Danmark og Føroyum til fleiri verkætlanir. Tað eydnaðist at fáa fleiri milliónir krónur at arbeiða við. - Granskingarbólkar kappast vanliga eitt sindur um fígging og úrs­lit, men í hesum føri vóru øll samd um at draga somu línu og leggja aðra gransking til viks eina tíð. Vit eru ógvuliga fá í Føroyum, sum granska í infektión, og vit høvdu ongantíð kunna rokkið so nógvum úrslitum, um granskarar, ið vanliga arbeiða við øðrum evn­ um, ikki høvdu verið til reiðar at savna seg um hetta í staðin, sigur Shahin Gaini. TVØRFAKLIGT SAMSTARV Ein teirra, ið legði alt annað til viks, var Maria Skaalum Petersen, gransk­ ari í heilsuvísindum og leið­ari á Deildin fyri Heilsu- og Sjúkra­røkt­ ar­vísindi á Fróð­skap­ar­setr­in­um. Hon granskar vanliga í sjúkum sum demens og parkinson, men sein­ astu mánaðirnar hevur hon í stað­in sitið og greinað dátur um and­evni og sjúku­eyðkenni hjá kor­onu­sjúk­ ling­um. - Tað hevur verið ógvuliga stutt­ ligt at kunna samstarva tvørfakligt við einum felags endamáli. Eg siti og arbeiði við dátum, sum eg havi staðið fyri at innsavna, men tað er gott at vita, at onnur eru áhugaði í tí, sum eg geri, og at kunna sparra við tey, tá ivamál stinga seg upp, ella tá greinar verða skrivaðar, sigur hon. Hon ivaðist ikki, tá hon varð spurd, um hon vildi granska í COVID-19. - Hetta evnið er viðkomandi fyri øll, og hetta var nakað, vit máttu gera, og tað skuldi vera her og nú. Harumframt gjørdi koronustøðan eisini, at tað bar illa til hjá mær at gera tað, sum eg vanliga fáist við. Umframt at savna og greina dát­ ur frá koronusjúklingum hevur Maria Skaalum Petersen eisini gjørt ein part av tí fyrireikandi ar­ beiðn­um fyri granskaratoymið. - Infektión er ikki mín fremsti før­leiki, men eg havi drúgvar roynd­ir við at gera epidemiologiska gransk­ing. Eg havi millum annað syrgt fyri, at øll loyvir eru fingin til verk­ætlanirnar, og havi verið við til at tryggja fígging til tær, sigur hon. Shahin Gaini er væl nøgdur við úrslitini, sum granskingartoymið hevur rokkið higartil. - Vit hava sent fýra greinar til eft­irmetingar á høgt virdum vís­ inda­ligum tíðarritum, og ein er longu útgivin. Allar verkætlanirnar eru reint føroyskar, har allir rit­høv­ und­arnir eru føroyingar, og tað er eisini heilt serligt, sigur Shahin Gaini. Stuðul til bráðneyðuga COVID-19 gransking Granskingarráðið játtaði í vár serligan stuðul til granskingarverkætlanir í sam­ bandi við COVID-19. Stuðulin kom frá Granskingargrunninum, Sjúkra­kassa­ grunninum og fleiri vinnufyritøkum. HESAR VERKÆTLANIR FINGU STUÐUL TIL COVID-19 GRANSKING: Korona í Føroyum - Shahin Gaini Leikluturin hjá serfrøðingum og myndugleikum - Heini í Skorini Stuðlandi leiðslu hjá lærarum - Kalpana Vijayavarathan Ílegur hjá einstaklinginum - Noomi O. Gregersen Heilsustøðan hjá áttati ára gomlum føroyingum - Eina H. Eliasen Næmingar í Koronaskúlanum - Katrin av Kák Kristnilív heima - Jan Jensen Virusvariantar - Debes H. Christiansen Staðbundin til netbundin undirvísing - Erla Olsen Korona dagbøkur - Erika A. Hayfield Búskaparligar avleiðingar - Unn Laksá Politisk leiðsla og samskifti - Jens Christian Svabo Justinussen Sálarheilsan hjá barnakonum - Sanne Storm Viðmælt sóttarhald - Maria Skaalum Petersen  Sálarheilsan hjá arbeiðstakarum – Annika Helgadóttir Davidsen VINNUFYRITØKURNAR, SUM HAVA STUÐLAÐ COVID-19 ÁTAKINUM ERU: Poul Michelsen samtakið, Bank Nordik, Articon, MEST, LÍV, Tjaldur og Magn. Granskarar frá ymiskum granskingarstovnum hava samstarvað um at savna dátur um føroyskar koronusjúklingar.