hósdagur 22. oktober 2020síða 33

5 Fríggjadagur 23. oktober 2020 · Nr. 74 Sosialurin Tá Føroyar bastu koronu Eingin helt, at tað bar til at beina fyri korona, men føroyska strategiin ímóti sjúkuni í vár eydnaðist so væl, at smittan hvarv heilt úr samfelagnum. Framferðarhátturin er tó neyvan tann rætta í framtíðini, heldur Shahin Gaini, granskari og serlækni í infektiónsmedisini. Eftir Dagmar Joensen-Næs Føroyar vóru millum harðast raktu lond í heiminum, tá fyrsta koronu­ aldan skolaði inn yvir landið í vár. Nakrir fáir tilburðir spjaddu seg við skjótari ferð til 187 fólk. Við at steingja stórar partar av samfelagnum niður og testa fólk í hópatali, eydnaðist skjótt at fáa alduna at leggja seg, og tá ein tíð var liðin, hvarv korona heilt úr sam­ felagnum. - Eg væntaði ongantíð, at smitt­ an fór at hvørva heilt, og tað var heldur ikki endamálið við strategi­ ini. Endamálið var at forða fyri, at trýstið á heilsuverkið gjørdist ov stórt. Men strategiin virkaði so væl, at smittan fór heilt burtur - Frá at vera millum harðast raktu lond í mun til fólkatalið, gjørd­ust vit eitt av heilt fáum lond­ um í heiminum, ið megnaði at fáa sjúkuna heilt burtur, sigur Shahin Gaini, ið er granskari og serlækni í infektiónsmedisini. GINGU EGNA LEIÐ Teir nógvu testirnir og smittu­ sporingin hava givið Shahin Gaini og øðrum granskarum hópin av til­ fari at arbeiða við. Fleiri gransk­ ingarverkætlanir um koronu hava verið og eru enn í gongd í Føroyum. Shahin Gaini hevur ábyrgd av fleiri teirra. Hann hevur millum annað sam­ an við øðrum greinað og lýst, hvussu Føroyar megnaðu at berja nið­ur koronusmittuna í vár. - Vit valdu ein aðra strategi enn Dan­mark, sum gavst at testa fólk í stórum tali og royna at spora smitt­ una. Okkara strategi við at finna tey smittaðu og seta tey og teirra nærsambond í sóttarhald vísti seg at rigga avbera væl. - Vit høvdu heimsmet í mun til fólkatalið í koronatestum og eftir stuttari tíð gjørdust vit eitt tað fyrsta landið í heiminum, sum bastu korona. - Vit høvdu góðar 100 dagar utt­ an korona í Føroyum, og so leingi hev­ur einki annað land klárað at verið koronafrítt, sigur Shahin Gaini. Tað hevur vakt ans í øðrum londum, at Føroyar megnaðu at sleppa heilt av við koronusmittuna. - Vit hava onkrar fyrimunir í Føroyum, tí vit hava sjómørk og eitt sosialt eftirlit, sum ger, at fólk ikki bróta sóttarhaldið. Vit vóru eisini heppin, at vit høvdu útgerð tøka at gera nógvar testir. Men vit valdu eisini ta røttu strategiina, sigur Shahin Gaini. Tá smittan aftur fór at gera um seg eftir ólavsøku, eydnaðist tað enn einaferð at vísa henni dura­ fjórð­ingin. - Í juli-august megnaðu vit aftur at fáa smittuna burtur við at testa fólk í hópatali og smittuspora. Vit hava sostatt prógvað ikki bara eina, men tvær ferðir, at tað ber til at steðga koronasmittuni, sigur Sha­ hin Gaini. FÝRA SMITTAÐU HUNDRAÐ Fleiri forvitnislig granskingarúrslit eru komin burtur úr teimum nógvu dátunum, ið granskararnir hava fingið at arbeiða við. - Vit hava eitt ógvuliga neyvt yvirlit yvir smittuketurnar í Før­oy­ um. Vit kunnu síggja nágreini­liga, hvussu sjúkan er komin til landið, og hvussu hon hevur spjatt seg. - Vit kunnu millum annað vísa á, hvussu vandamiklir sonevndir stór­ spjaðarar kunnu vera. Í Før­oy­um hava vit havt fýra fólk, sum hava smittað meira enn hundrað onn­ur. Og vit hava eisini havt nakr­ar hend­ingar, har nógv fólk hava verið savnað og eru blivin smittað. Nógv fólk hava sitið í sóttarhaldi, tí tey hava verið smittað ella hava havt tætt samband við ein, sum er smittaður. Tey hava verið undir neyv­um eftirliti av heilsumyndug­ leikum. - Einki annað land hevur havt tílíkt eftirlit við teimum, sum hava sitið í sóttarhaldi. Vit ringdu fleiri ferðir til øll og spurdu, hvørji sjúku­ tekin tey høvdu. Tað gav okkum vit­ an um sjúkutekin hjá fólki við mild­ ari koronu, sum eingin annar hevur, sigur Shahin Gaini. Eingin doyði ella gjørdist álvars­ liga sjúkur í Føroyum undir fyrstu koronabylgjuni. - Tann fyrsta koronualdan í Før­ oyum var øðrvísi enn í flestu lond­ um í Europa. Tey allarflestu, ið vórðu smittað, vóru ung, sum ikki gjørd­ust álvarsliga sjúk. Tað eydn­ að­ist at halda sjúkuni burtur frá ellis­heimunum, sum var høvuðs­or­ søkin til, at vit sluppu so væl frá tí, sigur Shahin Gaini. MUGU LIVA VIÐ VANDANUM Hóast Føroyar hava prógvað, at tað ber til at sleppa av við koronu, so er Shahin Gaini ikki vísur í, at hendan strategiin er tann rætta í longdini. - Eg haldi, tað er tað rætta, vit hava gjørt, men so leingi vit velja at ferðast og hava samband við um­ heimin, er ógvuliga trupult at ímynda sær, at vit ikki fáa trupul­ leik­ar av koronu. Tað verður ógvu­ liga tungt at halda fram at steðga smittuni við at testa so nógv, sum vit gjørdu í vár og aftur í august. - Vit vóna, at vit skjótt fáa eina góða vaksinu, so vit kunnu liva sum vant aftur. Men tað er als ikki vist, at hon kemur í bræði, og vit kunnu ikki halda samfelagið afturlatið í nógv ár. Persónliga haldi eg, at vit mugu leggja størri dent á at verja tey, sum ikki tola at fáa sjúkuna, og annars læra at liva við henni. Tað má so verða upp til hvønn ein­stak­ an at gera av, um hann ella hon vil taka tann vanda á seg, sum tað til dømis kann vera at fara á ein festival, sigur Shahin Gaini. Tað er tó ógvuliga umráðandi, at hildið verður fram at granska nýggja koronuvirusið. - Vit vita ikki nóg nógv um sjúk­ una enn, og tað er ógvuliga um­ ráðandi at halda fram at granska okkara dátur, so vit fáa meiri vitan um, hvussu vandamikil sjúkan er. - Ágóðin við tiltøkum móti kor­ onu má vigast upp ímóti teimum vansum, sum tiltøkini hava við sær. Fólk kunnu gerast sosialt ella sálarliga illa fyri av at vera avbyrgd leingi, og tað kann vera ein ov høg­ ur prísur at rinda fyri at sleppa und­an koronu. - Hinvegin kenna vit ikki lang­ tíð­ar árinini av sjúkuni enn. Hon verð­ur ikki hildin at vera vanda­ mikil fyri børn og ung, men um tað kortini vísir seg, at fleiri ung til dømis skulu hava lungna­trans­ planta­tión um tíggju ár, so er tað kanska betri ikki at skipa fyri stór­ um tiltøkum í nøkur ár, sigur Sha­ hin Gaini. ÓVISSA UM VAKSINU Heimurin bíðar í ótolni eftir eini vaks­inu, ið kann beina fyri Covid­-19, men Shahin Gaini ávarar ímóti, at ein vaksina verður trýst ígjøgnum. - Tær vaksinur, ið verða royndar í løtuni, eru dna-vaksinur. Tað er heilt nýggj tøkni, sum verður brúkt, og tað er sera umráðandi, at virkn­ aður og serliga hjáárin av vaksinuni verða kannað ógvuliga væl. - Um ein vaksina verður skundað ígjøgnum, er vandi fyri, at keðilig hjáárin fara at vísa seg seinni, og so kann tað henda, at fólk fara at ræð­ ast vaksinuna og ikki vilja hava hana, sigur hann. Hann heldur tað vera ivasamt í, um tað fer at bera til at finna eina vaksinu, ið verjir leingi móti sjúk­ uni. - Koronuvirus eru ikki eitt nýtt fyribrigdi, heldur ikki á okkara leið­ um. Fleiri sløg av koronuvirusi eru til, sum bert geva vanligt krím. Tey, sum verða smittað við hesum vir­us­ um, verða ikki vard móti at verða smittað aftur í longri tíð. Um imm­ unverjan ikki megnar at geva okk­ um langtíðar immunitet, er ikki sann­líkt, at ein vaksina fer at gera tað heldur, sigur Shahin Gaini. Shahin Gaini ivast eisini í, um tað er rætt at vaksinera børn og ung. - Um vit skulu vaksinera fólk, sum eru spillfrísk, móti eini sjúku, sum tey væl tola, so má tað vera ein ógvuliga trygg og góð vaksina. Vísir tað seg seinni, at tey fáa skaða av vaksinuni, er tað ógvuliga óheppið. Tí er kanska best, at vit bara vaksinera tey eldru, sum hava meiri at vinna, tí tey tola ikki eins væl at fáa sjúkuna, sigur hann. Føroyskir granskarar eru væl fyri at granska COVID-19, tí vit hava so nógvar dátur frá testum og smittusporing, sigur Shahin Gaini, granskari og serlækni í infektiónsmedisini.