hósdagur 22. oktober 2020síða 32

Fríggjadagur 23. oktober 2020 · Nr. 74 4 Sosialurin Gransking um landamørk skal basa COVID-19 Eftir Dagmar Joensen-Næs Granskarar um allan heim hava tveitt alt annað til viks fyri at royna at finna vaksinu og heilivág, ið kunnu loysa heimin úr tí hafti, sum kor­ona­smittan hevur sett hann í. Ongantíð fyrr eru so nógvar gransk­ingarverkætlanir farnar í gongd so skjótt, sum hava eittans einda­mál – at vinna á eini sjúku. LEITANIN EFTIR VAKSINUNI Øll heimsins lond bíða í ótólni eftir, at granskarar finna eina vaksinu, ið kann steðga smittuni. Sambært alheims heilsustovn­ inum WHO eru meira enn 100 gransk­ing­ar­verk­ætl­an­ir í gongd í løtuni, sum hava til enda­máls at menna eina vaksinu, ið virkar móti COVID-19. Fleiri teirra eru komnar so langt, at túsundtals fólk eru vorðin royndar­vaks­in­ erað og nú verða fylgd av gransk­ arum og heilsu­serfrøðingum. WHO samstarvar við vísinda­ fólk, heilivágsfyritøkur og heilsu­ stovn­ar kring allan heim fyri at skunda undir tilgongdina, ið skal basa alheimsfarsóttini. Vaksinur verða givnar frískum fólki fyri at fyribyrgja sjúku, og krøvini til vaksinur eru tí serliga strong. Vanliga tekur tað yvir 10 ár at menna eina vaksinu og fáa hana góðkenda av heilsumyndug­ leik­un­um. Men tað er alt ov leingi at bíða eftir at kunna fyribyrgja Covid 19, og tí er tilgongdin at menna COVID-19 framskundað á ymsan hátt. Roknað verður við, at ein vaks­ ina móti COVID-19 verður tøk næsta ár.Í løtuni verða í minsta lagi 91 vaksinur royndar við djór­ um, og kliniskar royndir við menn­iskjum verða gjørdar við 46 vaks­inum. 10 vaksinur eru komn­ ar so langt, at endaligar royndir við túsundtals fólkum eru í gongd. Nógvar royndir verða eisini gjørd­ar við heilivági, sum møgu­ liga kann gera sjúkuna minni vanda­mikla. Nakrar av hesum royndum hava ført til, at heili­ vágur nú verður brúktur, sum ger, at fólk gerast minni sjúk, og færri fólk doyggja av sjúk­uni. VITAN SKAL DEILAST Fyri at skunda undir tilgongdina at finna vaksinu og heilivág móti COVID-19 hava lond og felags­ skapir givið granskarum risa­ stórar upp­hæddir at arbeiða við. Skipanir eru eisini gjørdar, sum gera tað lættari hjá granskarum at samstarva og deila vitan. WHO hevur sett skipanir í verk, sum tryggja, at so nógvar vaksinur og heilivágur sum gjør­ ligt kunnu verða kannað á byrj­an­ arstigi, tí tað økir møguleikarnar at finna tey røttu evnini. ES hevur gjørt ein dátupall, sum savnar dátur frá granskarum og gevur teimum møguleika at greina og byggja víðari á dátur hjá hvørjum øðrum. Føroyskir granskarar geva íkast til altjóða gransking Føroyskir granskarar hava givið virðismikil íkast til altjóða granskingina um COVID- 19. Sum nakrir av teimum fyrstu í heiminum hava føroyskir granskarar ávíst, hvussu tað ber til at steðga koronufarsóttini heilt í einum landi. Eisini hava nágreiniligar lýsingar av smittuketum og sjúkutekinum vakt ans hjá granskarum og heilsustovnum í øðrum londum. Eftir Dagmar Joensen-Næs Tað hevur verið sera áhugavert at verið granskari á heilsuøkinum í Før­oyum, síðani korona kom til landið í mars í ár. - Eg havi sjáldan følt, at vit hava kunna givið so nógv til altjóða gransk­ ­ingina. Tað er ógvuliga spenn­andi og meiningsgevandi at kunna vera við til at royna at loysa ein so fjøl­ táttaðan trupulleika sum COVID-19. - Vit kunnu geva nýggja vitan til gransk­ingina, tí vit valdu eina aðra leið til at basa korona, enn tey gjørdu í Danmark. Hon hevur víst seg at eydnast væl, og vit kunnu siga øðrum frá, hvussu vit hava gjørt, sigur Shahin Gaini, ið er gransk­ari og yvirlækni á Lands­ sjúkra­húsinum í infektións­med­is­ ini. FØROYSK SKUGGATØL Í AMERIKANSKUM TÍÐARRITI Føroyskir granskarar hava higartil sent fýrar vísindaligar greinar til viðurkend amerikansk tíðarrit. Ein av greinunum er longu út­ giv­in í Emerging Infectious Diseas­ es, sum er eitt vísindaligt tíð­ar­rit, ið amerikanski fólka­heilsu­stovn­in Centers for Disease Control gevur út. Tað er ein grein um and­evni ímóti COVID-19, ið Maria Skaal­um Petersen, granskari og leið­ari á Deildini fyri Heilsu- og Sjúkra­røkt­ ar­vísindi á Fróð­skap­ar­setr­inum, hev­ur skrivað saman við øðr­um før­oyskum granskarum. Kanningin av andevni móti COVID-19 varð gjørd síðst í apríl. Hon vísti, at 6 av 1075 tilvildarliga valdum føroyingum (0,6%) høvdu andevni móti COVID-19. 5 teirra vistu ikki, at tey høvdu verið smittað. - Tað vísti, at skuggatølini, sum nógv varð tosað um tá, vóru ógvu­ liga lág. Vit høvdu væntað, at fleiri høvdu verið smittað uttan at vita av tí. - Okkara skuggatøl eru lægri enn í flestu øðrum londum, og tað prógv­ar, at okkara strategi við at testa nógv riggar, sigur Maria Skaal­um Petersen. Tað gekk ógvuliga skjótt at fáa grein­ina um andevnini í amerik­ anska tíðarritið. Longu síðst í juli mánað vórðu úrslitini av føroysku kanningunum almannakunngjørd í Emerging Infectious Diseases. - Ofta tekur tað fleiri mánaðIr at fáa vísindaligar greinar eftirmettar og góðkendar, men hendan gransk­ ingin hevði áhuga her og nú, og tað var ógvuliga stuttligt at kunna fáa úrs­litini út so skjótt. Vanliga er tað eisini sera trupult hjá okkum at koma inn um gáttina hjá teimum bestu tíðarritunum, tí Føroyar eru so lítlar og ókendar. FLEIRI GREINAR VERÐA METTAR Maria Skaalum Petersen hevur eis­ ini sent eina aðra grein til amerik­ anska tíðarritið um seinárin av COVID-19. - Aðrastaðni hevur granskingin serliga snúð seg um álvarsliga sjúk, sum vóru innløgd. Tey flestu, sum vórðu smittað í Føroyum í vár, vóru ung fólk, sum ikki gjørdust álvar­s­ liga sjúk. Vit hava fylgt teimum neyvt og skrásett sjúkueyðkenni, eis­ini eftir, at tey vórðu loyst úr sótt­arhaldi - Enn hava vit ikki sæð greinar almannakunngjørdar, har gransk­ ar­ar hava nágreiniligar upplýsingar um sjúkueyðkenni hjá fólki við mild­ari koronu eins, og okkara grans­k­ing er ógvuliga áhuga­verd í øðr­um londum, ið nú eru hart rakt av einari nýggjari koronabylgju, sum serliga fevnir um tey ungu, sig­ ur hon. Harumframt hevur Marnar Fríð­heim Kristiansen, lækni og ph.d. lesandi á Fróðskaparsetrinum, sent eina grein til sama tíðarrit um føroysku tilgongdina at basa COVID-19. - Granskingin av COVID-19 í Før­ oyum hevur stóran áhuga, tí hon byggir á nágreiniligar dátur, sum eingin annar hevur. Vit hava full­ komið yvirlit yvir, hvussu smittan er komin til landið, og hvussu hon hev­ur spjatt seg. Vit kunnu vísa, hvussu skjótt smittan kann spreiða seg stórspjaðarum og stór­spjað­ing­ ar­hendingum, og vit kunnu eisini vísa á, hvussu vit sum eitt av heilt fá­um londum í heiminum hava megnað at fáa smittuna full­komu­ liga burtur. Tað hevur stóran áhuga hjá øðrum, ið skulu gera av, hvørja leið tey skulu velja í stríðnum móti kor­onu, sigur Shahin Gaini. Hannes Gislason, granskari og pro­fessari í kunningar- og sam­ skiftis­tøkni á Fróðskaparsetrinum, hev­ur eisini sent eina grein til met­ ing­ar á einum øðrum am­erik­ansk­ um tíðarriti um nýggjar stødd­frøði­ lig­ar hættir at rokna út smittu­trýstið. Shahin Gaini er sera fegin um, at amerikansk tíðarrit hava víst áhuga fyri vísindaligum greinum hjá føroyskum granskarum. - Tey amerikansku tíðarritini eru tey truplastu at fáa greinar í yvir­ høvur, og vit høvdu ongantíð fingið okkara greinar við har, um tey ikki hildu okkara gransking vera sera áhugaverda, sigur hann. Føroyskir granskarar hava stórar mongdir av dátum at arbeiða við, sum eru fingnar við teimum nógvu COVID-19 kanningunum, ið eru gjørdar í Føroyum.